NGỌN LỬA CÁCH MẠNG GIỮA ĐẠI NGÀN

Có những con người đi vào lịch sử không phải bằng một trận đánh duy nhất, cũng không phải bằng một khoảnh khắc hào hùng được ghi lại thật nhiều trong sách vở. Họ đi vào lịch sử bằng cả một cuộc đời lựa chọn. Giữa những biến động dữ dội của đất nước, có người đã phải đứng trước một ngã rẽ rất lớn: hoặc tiếp tục sống trong vị trí cũ, hoặc bước sang một con đường hoàn toàn khác, chấp nhận gian khổ và hiểm nguy để đi cùng nhân dân. Y Bih Alêô là một người như thế.

Ông là người Êđê, quê ở Buôn Niêng, vùng Buôn Đôn, Đắk Lắk, sinh trưởng trong một gia đình nông dân nghèo. Tây Nguyên những năm đầu thế kỷ XX vẫn là vùng đất của những buôn làng nằm giữa rừng núi rộng lớn, nơi con người sống gắn bó với đất đai, nương rẫy, dòng suối và cộng đồng. Nhưng phía sau vẻ bình yên ấy là những biến động lớn của thời cuộc. Chế độ thuộc địa từng bước áp đặt quyền lực lên vùng đất Tây Nguyên, tác động sâu sắc đến đời sống của đồng bào các dân tộc.

Y Bih Alêô trưởng thành trong chính hoàn cảnh ấy.

Khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đang đến gần, tình hình đất nước chuyển biến nhanh chóng. Chính quyền thực dân Nhật – Pháp và bộ máy cai trị cũ đứng trước sự lung lay chưa từng có. Trong thời khắc ấy, Y Bih Alêô đã đưa ra một lựa chọn có ý nghĩa quyết định đối với cuộc đời mình: ông rời bỏ hàng ngũ của thực dân Pháp và đứng về phía Mặt trận Việt Minh. Tài liệu của thị xã Buôn Hồ ghi nhận ông đã tham gia một cuộc gặp bí mật của Việt Minh ở Nha Trang để bàn kế hoạch tổng khởi nghĩa.

Đó là một bước ngoặt.

Từ một người từng ở phía bên kia, Y Bih Alêô đã lựa chọn đứng về phía phong trào cách mạng. Sự lựa chọn ấy trong bối cảnh năm 1945 không hề đơn giản. Nó đồng nghĩa với việc từ bỏ con đường cũ để bước vào một cuộc đấu tranh chưa biết trước ngày kết thúc. Nhưng lịch sử đôi khi được tạo nên từ chính những quyết định như vậy: một con người nhận ra đâu là con đường gắn với vận mệnh của dân tộc và quyết định bước theo.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, chính quyền cách mạng được thành lập ở nhiều nơi. Đắk Lắk cũng đứng trước một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng: giành và giữ chính quyền trong một địa bàn rộng lớn, nơi đồng bào nhiều dân tộc cùng sinh sống và tình hình chính trị còn vô cùng phức tạp.

Tháng 10 năm 1945, Y Bih Alêô được phân công làm Phó Chỉ huy Ủy ban Khởi nghĩa giành chính quyền ở Đắk Lắk.

Những ngày ấy, Tây Nguyên như chuyển mình sau một thời gian dài bị kìm hãm. Tin tức về cách mạng lan tới các buôn làng. Người dân bắt đầu nghe nói về một chính quyền mới, về một đất nước độc lập, về quyền làm chủ của nhân dân. Nhưng giành được chính quyền mới chỉ là bước đầu. Phía trước vẫn là một chặng đường đầy thử thách.

Chỉ một thời gian ngắn sau ngày độc lập, thực dân Pháp quay trở lại xâm lược nước ta. Cuộc kháng chiến nhanh chóng lan rộng. Đắk Lắk cũng phải bước vào cuộc chiến đấu mới. Theo lịch sử ngành y tế Đắk Lắk, chỉ khoảng một trăm ngày sau khi giành được chính quyền, quân dân trong tỉnh đã phải chuẩn bị đối phó với sự trở lại của quân Pháp. Cuối tháng 11 năm 1945, các tuyến phòng thủ được tổ chức ở nhiều khu vực trong tỉnh.

Đối với Y Bih Alêô, cuộc cách mạng không kết thúc sau ngày giành chính quyền. Nó chuyển sang một chặng đường khác, khó khăn và lâu dài hơn.

Từ tháng 12 năm 1945 đến năm 1954, ông ở lại quê hương, tiếp tục ủng hộ cuộc kháng chiến.

Tây Nguyên trong những năm ấy không phải là một chiến trường dễ dàng. Địa hình rộng lớn, rừng núi hiểm trở, đường sá khó khăn khiến việc tổ chức lực lượng và liên lạc gặp rất nhiều trở ngại. Quân Pháp tìm cách kiểm soát các trung tâm, các tuyến giao thông và những vùng dân cư quan trọng. Trong khi đó, lực lượng cách mạng phải dựa vào nhân dân, xây dựng cơ sở, phát triển chiến tranh du kích và từng bước tạo thế đứng vững chắc trong lòng đồng bào.

Những người như Y Bih Alêô có một lợi thế đặc biệt: họ hiểu tiếng nói, phong tục, tâm lý và đời sống của đồng bào Tây Nguyên. Họ biết con đường nào dẫn vào buôn, biết những cánh rừng nào có thể che chở cho cán bộ, hiểu những phong tục cần được tôn trọng và quan trọng nhất là hiểu rằng muốn giữ được cách mạng thì phải giữ được lòng tin của nhân dân.

Trong cuộc kháng chiến ấy, nhiều người dân Đắk Lắk đã trở thành những người che chở cho cán bộ, chiến sĩ. Có người giấu thương binh, có người giữ bí mật, có người mang lương thực vào rừng, có người làm liên lạc. Lịch sử ngành y tế Đắk Lắk ghi lại nhiều trường hợp đồng bào bị địch bắt, tra tấn nhưng vẫn không khai báo nơi ẩn náu của cán bộ và thương binh.

Chính trong những điều tưởng như bình dị ấy, sức mạnh của cuộc kháng chiến được hình thành.

Y Bih Alêô đã trải qua những năm tháng như vậy trên quê hương mình. Không phải lúc nào cuộc đấu tranh cũng có những trận đánh lớn. Nhiều khi, chiến thắng bắt đầu từ việc giữ được một cơ sở bí mật, bảo vệ được một cán bộ, vận động được một buôn làng đứng về phía cách mạng hoặc đơn giản là giữ vững niềm tin trong một thời điểm tưởng như khó khăn nhất.

Năm 1954, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc bằng thắng lợi của quân và dân Việt Nam. Nhưng đất nước chưa thống nhất. Tây Nguyên lại bước vào một giai đoạn chiến tranh mới.

Đối với Y Bih Alêô, con đường cách mạng vẫn chưa dừng lại.

Cuối năm 1959 đến năm 1960, tổ chức cách mạng đưa ông ra chiến khu. Tháng 6 năm 1961, ông tập kết ra miền Bắc. Nhưng chỉ một thời gian sau, ông lại được phân công trở lại miền Nam. Tài liệu của thị xã Buôn Hồ ghi nhận ông hoạt động tại Chiến khu D và từ năm 1961 tham gia Ủy viên Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam cho đến năm 1975.

Nếu cuộc đời của một con người được tính bằng những chuyến đi, thì cuộc đời Y Bih Alêô là một hành trình đặc biệt. Từ buôn làng Đắk Lắk, ông bước vào phong trào cách mạng; từ quê hương ra chiến khu; từ miền Nam ra miền Bắc; rồi lại trở về miền Nam trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt.

Mỗi lần lên đường là một lần rời xa quê hương.

Nhưng phía sau mỗi chuyến đi vẫn là quê hương.

Có lẽ đối với một người con Tây Nguyên, hình ảnh buôn làng luôn có một sức níu giữ rất đặc biệt. Đó là tiếng chiêng vọng qua núi, là những căn nhà dài, là bếp lửa, là mùa rẫy, là những con đường đất đỏ và những người thân quen. Khi đất nước có chiến tranh, những hình ảnh bình dị ấy trở thành lý do để người ta tiếp tục bước đi.

Y Bih Alêô đã đi qua những năm tháng mà chiến tranh phủ bóng lên nhiều thế hệ. Ông không chỉ chứng kiến những biến động của quê hương mà còn trực tiếp tham gia vào công cuộc đấu tranh chính trị và cách mạng trong suốt ba thập kỷ.

Năm 1975, miền Nam được giải phóng, đất nước thống nhất.

Đối với nhiều người, ngày ấy là ngày kết thúc một hành trình dài. Nhưng với những người đã dành cả tuổi trẻ và phần lớn cuộc đời cho cách mạng, đó còn là ngày được nhìn thấy điều mình đã chờ đợi suốt nhiều năm: quê hương không còn chia cắt bởi chiến tranh.

Sau ngày đất nước thống nhất, Y Bih Alêô nghỉ hưu và trở về Buôn Ma Thuột. Ông qua đời tại đây.

Một vòng đời khép lại trên chính mảnh đất đã nuôi dưỡng ông.

Từ một người con của buôn làng, Y Bih Alêô đã đi qua những bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam hiện đại: Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống thực dân Pháp, cuộc đấu tranh ở miền Nam và ngày đất nước thống nhất. Điều làm nên ý nghĩa câu chuyện của ông không phải chỉ là những chức vụ hay những nhiệm vụ từng đảm nhận, mà trước hết là sự lựa chọn và sự thủy chung với con đường đã chọn.

Lịch sử Đắk Lắk có những người cầm súng ngoài chiến trường, có những chiến sĩ hoạt động bí mật, có những bà mẹ nuôi giấu cán bộ, có những người dân giữ từng buôn làng. Mỗi người góp một phần vào cuộc đấu tranh chung. Y Bih Alêô thuộc về lớp những người con bản địa đã dùng uy tín, sự hiểu biết về cộng đồng và lòng gắn bó với quê hương để góp sức cho cách mạng.

Nhìn lại cuộc đời ông, ta càng hiểu rằng lịch sử Tây Nguyên không phải là câu chuyện đứng bên ngoài lịch sử dân tộc. Những buôn làng Êđê, M’Nông, Gia Rai và nhiều dân tộc khác đã góp phần viết nên lịch sử Việt Nam bằng chính những hy sinh của mình.

Ngày nay, Đắk Lắk đã thay đổi rất nhiều. Những con đường nối các buôn làng ngày càng rộng mở. Những cánh đồng, rẫy cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả trải dài trên đất đỏ bazan. Những đứa trẻ đến trường với những ước mơ mới. Tiếng chiêng vẫn vang lên trong những ngày hội. Cuộc sống hôm nay bình yên hơn rất nhiều so với những năm tháng chiến tranh.

Nhưng mỗi khi nhìn vào một vùng đất đang phát triển, chúng ta càng nên nhớ đến những người đã từng sống trong những năm tháng mà bình yên là một điều phải đánh đổi bằng rất nhiều gian khổ.

Y Bih Alêô là một trong những con người như vậy.

Câu chuyện của ông cũng đặt ra cho thế hệ trẻ hôm nay một bài học giản dị. Yêu quê hương không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Có thể bắt đầu bằng việc hiểu lịch sử của chính buôn làng mình, biết trân trọng văn hóa dân tộc mình, đoàn kết với cộng đồng, học tập và lao động nghiêm túc để xây dựng quê hương.

Thế hệ trước đã đi qua chiến tranh để giành lấy độc lập. Thế hệ hôm nay được sống trong hòa bình thì càng phải biết trân trọng hòa bình. Nếu cha ông đã bảo vệ quê hương bằng lòng dũng cảm, thì tuổi trẻ hôm nay có thể bảo vệ và phát triển quê hương bằng tri thức, trách nhiệm, sự sáng tạo và tinh thần đoàn kết.

Giữa đại ngàn Tây Nguyên, những câu chuyện về một thời hoa lửa vẫn còn đó. Chúng nằm trong tên những con đường, trong những di tích, trong ký ức của các buôn làng và trong những câu chuyện mà thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau.

Và câu chuyện về Y Bih Alêô là một câu chuyện như thế.

Một người con Êđê đã đứng trước bước ngoặt của lịch sử và lựa chọn con đường cách mạng. Một người đã rời quê hương nhiều lần nhưng cuối cùng vẫn trở về với quê hương. Một cuộc đời đi qua chiến tranh, đi qua chia cắt và cuối cùng được nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.