NGỌN LỬA ĐỒNG KHỞI VÀ ĐỘI QUÂN TÓC DÀI – MỘT THỜI HOA LỬA CHƯA TẮT

Có những mùa không được đo bằng hoa nở, mà được đo bằng máu và lòng người. Bến Tre, những năm cuối thập niên 1950, quê hương ba dải cù lao nằm giữa sông nước mênh mông, không còn tiếng ru hời êm ả trên những dòng kênh, mà thay vào đó là tiếng gót giày đinh của kẻ thù giẫm nát ruộng vườn, tiếng roi vọt trong những đêm càn, tiếng khóc nghẹn của những người mẹ mất con. Luật 10/59 lê máy chém đi khắp miền Nam, biến những xóm làng yên bình thành pháp trường không bản án. Người ta sống trong sợ hãi, nhưng cũng chính trong bóng tối cùng cực ấy, một ngọn lửa âm ỉ bắt đầu nhen lên trong lòng những người trẻ tuổi – ngọn lửa của lòng căm thù giặc, của khát vọng được sống làm người tự do trên chính mảnh đất cha ông để lại.

Giữa những năm tháng ấy, có một người con gái xứ dừa tên là Nguyễn Thị Định. Sinh năm 1920 tại xã Lương Hòa, huyện Giồng Trôm, bà lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo nhưng giàu truyền thống yêu nước. Mười sáu tuổi, khi bạn bè cùng trang lứa còn mải mê với những giấc mơ con gái bình dị, bà đã tham gia hoạt động cách mạng, mang trong mình một lý tưởng lớn hơn tuổi đời của mình. Hai mươi tuổi, bà lập gia đình, nhưng hạnh phúc riêng tư ngắn ngủi bởi người chồng – cũng là một chiến sĩ cách mạng – bị địch bắt và hy sinh trong tù. Ở tuổi mà đáng lẽ phải được nâng niu, chở che, bà đã phải một mình nuôi con nhỏ, vừa chôn giấu nỗi đau riêng, vừa dấn thân sâu hơn vào con đường đấu tranh giải phóng dân tộc. Thanh xuân của bà, cũng như thanh xuân của biết bao người con gái miền Nam thời ấy, không được trải trên những cánh đồng hoa, mà trải trên những cung đường giao liên đầy hiểm nguy, trên những chuyến vượt biển ra Bắc xin chi viện vũ khí cho chiến trường, trên những đêm không ngủ để tính kế đánh giặc.

Năm 1960, phong trào Đồng Khởi bùng lên như một cơn bão từ lòng đất Bến Tre, lan rộng khắp miền Nam. Và giữa cơn bão lịch sử ấy, bà Nguyễn Thị Định – khi đó là Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre – đã có một sáng kiến làm nên huyền thoại: tổ chức những đoàn phụ nữ, chủ yếu là những cô gái trẻ, tay không tấc sắt, dùng chính sự khôn khéo, gan dạ và lòng quả cảm của mình để đấu tranh trực diện với quân địch, buộc chúng phải rút quân, phải ngừng càn quét. Đó chính là khởi nguồn của "Đội quân tóc dài" lừng danh – một đội quân chưa từng có tiền lệ trong lịch sử chiến tranh thế giới, một đội quân không súng đạn mà khiến kẻ thù phải khiếp sợ.

Với khung cảnh hàng ngàn, hàng vạn phụ nữ, có người tóc còn xanh mướt tuổi đôi mươi, có người đã bạc phơ vì năm tháng, cùng nhau kéo ra đường, tay bồng con nhỏ, tay cầm đơn từ, kéo thẳng vào tận đồn bốt, dinh quận để đấu tranh, tố cáo tội ác của giặc, đòi chồng con bị bắt phải được thả về, đòi chấm dứt bắn phá xóm làng. Họ không có vũ khí, nhưng họ có một thứ vũ khí mạnh hơn tất cả: lòng yêu nước sục sôi và tinh thần đoàn kết không gì lay chuyển nổi. Có những cô gái tuổi mười tám, đôi mươi, đã gạt nước mắt tiễn người yêu ra trận, để rồi chính mình cũng bước vào cuộc chiến theo một cách riêng, âm thầm mà quả cảm không kém. Có những người mẹ trẻ, địu con trên lưng, đi đầu đoàn biểu tình, sẵn sàng đối mặt với họng súng để bảo vệ dân làng. Máu đã đổ, nước mắt đã rơi, nhưng ngọn lửa ý chí không bao giờ tắt.

Bà Nguyễn Thị Định, người phụ nữ mảnh khảnh ấy, đã trở thành linh hồn của phong trào, là người truyền lửa cho biết bao thế hệ nối tiếp. Sau này, bà trở thành một trong những nữ tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, mang quân hàm Thiếu tướng, giữ nhiều trọng trách quan trọng, nhưng có lẽ điều khiến người đời sau nhớ mãi không chỉ là những chức danh, mà là hình ảnh một người con gái đất Bến Tre đã biến nỗi đau riêng thành sức mạnh chung, đã biến tuổi thanh xuân của mình – vốn dĩ chỉ có một lần trong đời – thành những viên gạch lát nên con đường độc lập, tự do cho dân tộc. Bà từng nói rằng, sức mạnh của phụ nữ Việt Nam không nằm ở gươm giáo, mà nằm ở tấm lòng kiên trung và trí tuệ biết chọn đúng thời cơ để hành động. Chính tinh thần "Đội quân tóc dài" ấy – lấy nghĩa tình làm sức mạnh, lấy chính nghĩa làm vũ khí – đã trở thành một nét son đặc biệt trong pho sử vàng của dân tộc, một minh chứng sống động rằng tuổi trẻ, dù ở hoàn cảnh nào, cũng có thể tìm ra con đường riêng để cống hiến, để xung kích đi đầu.

Đồng đội của bà, những cô gái trong đội quân tóc dài năm ấy, sau này có người trở thành cán bộ, có người trở về với ruộng đồng, nhưng cũng có không ít người đã ngã xuống ngay trên chính con đường đấu tranh, mãi mãi gửi lại tuổi xuân của mình cho đất mẹ. Họ ra đi không để lại tên tuổi lẫy lừng, nhưng sự hy sinh thầm lặng ấy đã dệt nên tấm thảm đỏ để đất nước bước tới ngày toàn thắng. Đó chính là cái giá của độc lập, tự do – được trả bằng những tháng năm thanh xuân rực lửa của biết bao người trẻ mang tên chung: thế hệ "thời hoa lửa".

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày Đồng Khởi sục sôi ấy. Bến Tre hôm nay không còn tiếng súng, những cù lao xanh mướt dừa đã trở thành điểm đến của du khách bốn phương, những dòng kênh từng nhuộm máu giờ đây êm đềm soi bóng những nhịp cầu mới. Nhưng ngọn lửa mà bà Nguyễn Thị Định và đồng đội của mình thắp lên năm xưa chưa bao giờ tắt – nó chỉ chuyển hóa hình hài, từ ngọn lửa của bom đạn chiến tranh thành ngọn lửa của khát vọng dựng xây, từ tinh thần xung phong ra trận thành tinh thần xung kích trên những mặt trận mới của thời bình.

Thanh niên hôm nay không còn phải đối mặt với luật 10/59, không còn phải đấu tranh trực diện trước họng súng quân thù, nhưng phía trước vẫn còn biết bao "trận tuyến" khác đang chờ đợi: trận tuyến của tri thức và công nghệ, trận tuyến của việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc giữa dòng chảy hội nhập, trận tuyến của những vùng sâu, vùng xa còn nghèo khó cần bàn tay và khối óc của người trẻ chung sức dựng xây, trận tuyến bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc. Tinh thần "Đội quân tóc dài" năm xưa – dám nghĩ, dám làm, dám dấn thân vì lợi ích chung, biết đoàn kết để tạo nên sức mạnh tập thể – chính là hành trang quý báu mà thế hệ đi trước đã để lại, để hôm nay những đoàn viên, thanh niên tiếp tục viết tiếp bằng chính sự năng động, sáng tạo và bản lĩnh của mình.

Nếu ngày ấy, tuổi trẻ của bà Nguyễn Thị Định và biết bao người con gái miền Nam là những đêm không ngủ trên đường giao liên, là những bước chân trần băng qua bom đạn, thì tuổi trẻ hôm nay có thể là những đêm miệt mài bên trang sách, bên dòng code, bên những dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; có thể là những chuyến tình nguyện về vùng cao dựng trường, xây cầu, mang con chữ đến với trẻ em nghèo; có thể là những bạn trẻ áo xanh tình nguyện có mặt nơi thiên tai, dịch bệnh, nơi cộng đồng cần đến bàn tay và trái tim nhiệt huyết. Hình thức cống hiến đã đổi thay theo năm tháng, nhưng cái gốc rễ tinh thần – sẵn sàng xung phong, sẵn sàng hy sinh lợi ích riêng vì lợi ích chung, sẵn sàng đứng ở nơi khó khăn nhất – thì vẫn nguyên vẹn như ngọn lửa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, không bao giờ lụi tàn.

Đề án 20 của Đoàn Thanh niên, với sứ mệnh giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thanh thiếu nhi, chính là một sợi dây nối liền quá khứ hào hùng với hiện tại và tương lai. Đó không phải là việc bắt thế hệ trẻ hôm nay phải sống lại những gian khổ của chiến tranh, mà là để mỗi người trẻ hiểu rằng, mình đang thừa hưởng một gia tài vô giá – gia tài của độc lập, tự do, hòa bình – được đánh đổi bằng chính tuổi thanh xuân của những người đi trước. Hiểu để trân trọng, hiểu để sống có trách nhiệm hơn, và hiểu để biến lòng biết ơn ấy thành hành động cụ thể: học tập tốt hơn, lao động sáng tạo hơn, sống tử tế và cống hiến nhiều hơn cho cộng đồng, cho đất nước.

Ngọn lửa của "Đội quân tóc dài" năm xưa, ngọn lửa mà bà Nguyễn Thị Định đã cùng đồng đội mình thắp lên giữa những ngày đen tối nhất của lịch sử dân tộc, hôm nay vẫn đang cháy trong tim của hàng triệu thanh niên Việt Nam – không phải bằng khói súng, mà bằng khát vọng dựng xây một đất nước hùng cường, sánh vai cùng các cường quốc năm châu như ước nguyện của Bác Hồ kính yêu. Thời hoa lửa của cha anh đã khép lại bằng ngày toàn thắng, nhưng bản hùng ca của dân tộc thì chưa bao giờ dừng bút. Và chính thế hệ trẻ hôm nay, bằng trí tuệ, bản lĩnh và trái tim nhiệt huyết của mình, sẽ là những người tiếp tục cầm bút viết tiếp những trang sử vẻ vang ấy.