NGỌN LỬA KHÔNG TẮT TRÊN QUÊ HƯƠNG PHÚ XUYÊN

Là một cán bộ Đoàn công tác trên quê hương Phú Xuyên, tôi luôn cho rằng chúng tôi có một điều rất đáng quý trong công tác giáo dục truyền thống: lịch sử không chỉ hiện diện trong những trang sách, mà vẫn đang sống ngay giữa quê hương mình, qua những con người đã trực tiếp đi qua chiến tranh. Một trong những nhân chứng đặc biệt ấy là bác Lâm Văn Bảng – cựu tù Phú Quốc, thương binh hạng 1/4, Giám đốc Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày tại thôn Nam Quất. Với nhiều thế hệ cán bộ, đoàn viên, thanh thiếu nhi Phú Xuyên, bác không chỉ là một nhân chứng lịch sử, mà còn là người bền bỉ giữ gìn và trao truyền ngọn lửa của một thời hoa lửa cho hôm nay.

Bác Lâm Văn Bảng sinh năm 1943. Năm 1965, khi tuổi đời còn rất trẻ, bác lên đường nhập ngũ, được biên chế vào Đại đội 16, Trung đoàn 52, Sư đoàn 320 và vào chiến trường miền Đông Nam Bộ chiến đấu. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, bác bị thương nặng trong chiến đấu tại khu vực sân bay Tân Sơn Nhất rồi rơi vào tay địch. Sau thời gian bị giam tại Chí Hòa, Biên Hòa, bác bị đưa ra nhà tù Phú Quốc – nơi từng được biết đến bởi những hình thức giam cầm, tra tấn vô cùng khắc nghiệt đối với các chiến sĩ cách mạng.

Những năm tháng tù đày đã để lại trên cơ thể người chiến sĩ trẻ những thương tích không dễ gì xóa nhòa. Nhưng điều còn lại sâu sắc hơn là ký ức về những đồng đội đã cùng nhau chịu đựng đòn roi, đói khát, bệnh tật, cùng bảo vệ nhau và giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng. Trong điều kiện sống và cái chết chỉ cách nhau một ranh giới rất mong manh, những người tù vẫn giữ niềm tin vào Đảng, vào cách mạng và ngày đất nước thống nhất. Đầu năm 1973, sau Hiệp định Paris, bác Lâm Văn Bảng cùng nhiều đồng đội được trao trả. Người thanh niên ra đi từ quê hương năm nào trở về với thương tật trên mình, nhưng cũng mang theo những ký ức mà suốt cuộc đời sau đó bác không cho phép mình lãng quên.

Chiến tranh kết thúc, bác trở lại cuộc sống đời thường và tiếp tục công tác trong ngành giao thông vận tải. Nhưng những năm tháng ở nhà tù Phú Quốc, đặc biệt là hình ảnh những đồng đội đã hy sinh hoặc chịu đựng tù đày, vẫn luôn đau đáu trong tâm trí. Việc sưu tầm những kỷ vật chiến tranh ban đầu xuất phát từ mong muốn lưu lại những chứng tích của một thời mà bác và đồng đội đã trải qua. Năm 1985, khi phát hiện một quả bom tại khu vực Cầu Giẽ, sau khi được xử lý an toàn, bác giữ lại phần vỏ. Từ một kỷ vật ban đầu ấy, hành trình tìm lại những dấu tích chiến tranh của bác dần được nối dài.

Đó là một hành trình không dễ dàng. Bác tìm đến những người bạn tù năm xưa, những cựu chiến binh, gia đình liệt sĩ và đồng đội ở nhiều nơi để sưu tầm từng bức ảnh, lá thư, tài liệu, vật dụng. Có những kỷ vật tưởng như rất nhỏ bé, nhưng phía sau lại là câu chuyện về một con người, một trận chiến, một người đồng đội đã nằm lại. Bằng sự kiên trì và nghĩa tình của người lính, bác góp nhặt từng hiện vật, chắp nối từng câu chuyện, lưu giữ từng cái tên. Việc làm ấy dần vượt ra ngoài mong muốn lưu giữ ký ức của riêng một cá nhân, trở thành hành trình tri ân đồng đội và bảo tồn những chứng tích lịch sử cho các thế hệ sau.

Từ tâm nguyện đó, gia đình bác đã dành hơn 2.000m² đất tại quê hương Nam Quất để làm nơi lưu giữ và trưng bày các kỷ vật. Ngày 19/12/2004, phòng truyền thống được khai trương. Đến năm 2006, Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày chính thức được thành lập. Từ một ý tưởng được ấp ủ bởi người cựu tù Phú Quốc, một bảo tàng đặc biệt đã hình thành ngay trên mảnh đất quê hương. Người dân địa phương vẫn thường gọi nơi ấy bằng cái tên gần gũi, thân thương: “Bảo tàng ông Bảng”.

Đến nay, Bảo tàng lưu giữ hơn 5.000 hiện vật, hình ảnh, tư liệu và hàng nghìn cuốn sách. Mỗi hiện vật mang trong mình một câu chuyện: những vật dụng của người tù, những tài liệu được gìn giữ trong điều kiện khắc nghiệt, cuốn Điều lệ Đảng viết tay, lá cờ, những dụng cụ tái hiện chế độ lao tù… Nhưng giá trị đặc biệt của Bảo tàng không chỉ nằm ở số lượng hiện vật. Điều quý giá là ở nơi đây, lịch sử nhiều khi được kể bởi chính những người đã sống trong lịch sử. Những cựu chiến binh, cựu tù binh năm xưa trở thành những “hướng dẫn viên” đặc biệt, trực tiếp kể cho các thế hệ sau về chiến đấu, tù đày, sự hy sinh của đồng đội và khí tiết của người chiến sĩ cách mạng.

Với chúng tôi – những cán bộ làm công tác Đoàn, Đội trên quê hương Phú Xuyên – đó là một giá trị không gì có thể thay thế. Trong giáo dục truyền thống, có những điều một bài giảng hay một trang sách rất khó truyền tải hết. Nhưng khi một đoàn viên, một em đội viên được đứng trước những kỷ vật thật, được nghe chính người từng bị địch bắt, tù đày kể lại câu chuyện của mình và đồng đội, lịch sử bỗng trở nên gần gũi. Các em hiểu rằng phía sau hai chữ “hòa bình” hôm nay là tuổi thanh xuân, máu, nước mắt và cả cuộc đời của biết bao thế hệ cha anh.

Bởi vậy, Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày từ lâu đã trở thành một “địa chỉ đỏ” đặc biệt của Phú Xuyên, nơi các thế hệ cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh thiếu nhi và nhân dân tìm về để tri ân và học lịch sử. Đối với tuổi trẻ địa phương, niềm tự hào ấy càng trở nên gần gũi khi người khởi dựng và gìn giữ địa chỉ đỏ này chính là một người con của quê hương. Năm 2014, bác Lâm Văn Bảng được thành phố Hà Nội vinh danh là “Công dân Thủ đô ưu tú”; năm 2016, Bảo tàng được trao Huân chương Lao động hạng Ba. Những ghi nhận ấy là sự trân trọng đối với những đóng góp bền bỉ của bác và các đồng đội trong công tác gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử cách mạng.

Điều khiến chúng tôi càng kính trọng bác Lâm Văn Bảng là ở tuổi ngoài tám mươi, hành trình cống hiến ấy vẫn chưa dừng lại. Người chiến sĩ năm xưa tiếp tục gắn bó với Bảo tàng, với công tác Đảng và với việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Năm 2026, bác tiếp tục được tuyên dương là Bí thư chi bộ xuất sắc trong toàn Đảng. Từ người thanh niên tuổi đôi mươi cầm súng ra chiến trường đến người đảng viên cao tuổi vẫn bền bỉ giữ gìn ký ức đồng đội, hơn nửa thế kỷ đã đi qua nhưng ở bác vẫn có một mạch nguồn xuyên suốt: lòng trung thành với lý tưởng, nghĩa tình với đồng đội và trách nhiệm với thế hệ đi sau.

Tháng 3/2026, tại Bảo tàng ở Nam Quất, những cựu tù binh cộng sản Phú Quốc năm xưa lại gặp nhau nhân kỷ niệm 53 năm Ngày chiến thắng trở về. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày họ bước ra khỏi nhà tù. Những người lính trẻ năm nào nay đều đã ở tuổi xưa nay hiếm; nhiều đồng đội đã không còn có mặt trong những cuộc gặp. Chính điều đó khiến chúng tôi càng thấm thía rằng thời gian dành cho những nhân chứng lịch sử không phải là vô hạn. Mỗi câu chuyện được các bác kể hôm nay, mỗi ký ức được ghi lại, mỗi hiện vật được gìn giữ đều là một phần di sản vô giá mà thế hệ hôm nay có trách nhiệm tiếp nhận và trao lại cho mai sau.

Là cán bộ Đoàn công tác ngay trên mảnh đất có Bảo tàng, tôi càng cảm nhận rõ trách nhiệm ấy. Chúng tôi tự hào vì ngay trên quê hương Phú Xuyên có một nhân chứng lịch sử như bác Lâm Văn Bảng, có những cựu tù binh vẫn đang tận tụy kể lại câu chuyện của một thế hệ và có một địa chỉ đỏ mà mỗi đoàn viên, đội viên đều có thể tìm về. Nhưng niềm tự hào sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành hành động. Công tác giáo dục truyền thống của Đoàn vì thế không thể chỉ dừng ở những dịp kỷ niệm, những chuyến tham quan hay một vài bài tuyên truyền, mà cần tiếp tục ghi chép, số hóa tư liệu, ghi lại lời kể của các nhân chứng, tổ chức cho thanh thiếu nhi được gặp gỡ, đối thoại và tiếp nhận những câu chuyện ấy bằng những phương thức phù hợp với thế hệ trẻ hôm nay.

Tôi vẫn nghĩ rằng, điều lớn lao nhất bác Lâm Văn Bảng để lại không chỉ là một bảo tàng với hàng nghìn hiện vật. Bác đang góp phần giữ lại ký ức của một thế hệ. Một người từng đi qua chiến tranh và lao tù, khi trở về đã không chọn giữ những ký ức ấy cho riêng mình, mà dành hàng chục năm để tìm kiếm, tập hợp và trao chúng lại cho cộng đồng. Những đồng đội đã khuất được nhắc tên, những câu chuyện tưởng có thể bị thời gian phủ mờ được kể lại, và những người trẻ sinh ra nhiều thập kỷ sau chiến tranh vẫn có cơ hội hiểu được cha anh đã sống, chiến đấu và hy sinh như thế nào.

Với tuổi trẻ Phú Xuyên, đó vừa là niềm tự hào, vừa là một sự gửi gắm. Thế hệ bác Lâm Văn Bảng đã đi qua một thời hoa lửa bằng tuổi thanh xuân của mình; thế hệ chúng tôi hôm nay có trách nhiệm gìn giữ để ngọn lửa ấy không tắt trong ký ức cộng đồng. Rồi sẽ đến một ngày chúng tôi không còn được trực tiếp nghe các bác kể chuyện. Nhưng Bảo tàng ở Nam Quất vẫn còn đó, những kỷ vật vẫn còn đó và những câu chuyện đã được trao lại sẽ còn đó, nếu thế hệ hôm nay biết trân trọng, gìn giữ và tiếp tục kể.

Có lẽ đó cũng là ý nghĩa sâu xa nhất của “Câu chuyện một thời hoa lửa”: không chỉ kể lại những năm tháng đã qua, mà để từ những câu chuyện của cha anh, người trẻ hôm nay hiểu hơn giá trị của hòa bình, biết trân trọng lịch sử và ý thức rõ trách nhiệm của mình với quê hương, đất nước. Và với chúng tôi, câu chuyện ấy thật gần gũi và đáng tự hào, bởi ngay trên quê hương Phú Xuyên có một người lính vẫn bền bỉ giữ lửa – bác Lâm Văn Bảng.