Ngọn lửa không tắt trước đoạn đầu đài

Năm 1908, phong trào chống thuế bùng nổ dữ dội khắp Trung Kỳ [🌐]. Thực dân Pháp và triều đình tay sai đổ lỗi cho phong trào Duy Tân đã kích động dân chúng [🌐]. Chúng lập tức bắt giam Phan Châu Trinh và khép cụ vào tội "mưu phản" với án phạt cao nhất: Trảm quyết (chém đầu) [🌐].Trong những ngày bị giam ở nhà lao Thừa Thiên chờ ngày ra pháp trường, cụ Phan vẫn điềm nhiên như không. Cụ không thèm biện hộ cho mình trước những lời luận tội vô căn cứ của đám quan tòa bù nhìn. Cụ dành thời gian để viết tập thơ Xăng-tê thi tập để bày tỏ chí hướng [🌐].Một tên cai ngục người Pháp, vì tò mò trước thái độ bình thản của một tử tù, đã đến bên song sắt hỏi:— Ông Phan, ngày mai ông có thể sẽ phải bước lên đoạn đầu đài. Ông không có lời trăng trối nào, hay ông không biết sợ cái chết là gì?Phan Châu Trinh ngẩng đầu lên, ánh mắt sáng quắc khiến tên cai ngục phải lùi lại một bước. Cụ cười lớn và đáp bằng tiếng Pháp:— Cái chết của một cá nhân tôi có là gì so với sự hồi sinh của cả một dân tộc? Các ông có thể chém đầu Phan Châu Trinh này, nhưng các ông không thể chém hết hàng triệu người dân Việt Nam đang thức tỉnh. Máu của tôi đổ xuống sẽ chỉ làm cho ngọn lửa yêu nước bùng cháy nhanh hơn mà thôi!May mắn thay, nhờ sự can thiệp kịp thời của những người Pháp tiến bộ và các hội nhân quyền tại Paris, thực dân Pháp lo sợ một cuộc bạo động lớn nên đã phải giảm án tử hình của cụ xuống thành đày ra Côn Đảo [🌐]. Cụ đã bước qua lằn ranh sinh tử bằng một phong thái hiên ngang của một bậc đại trượng phu.