Ngọn lửa Nhật Tảo và lời thề bất khuất của Nguyễn Trung Trực
Giữa những năm tháng đất nước đứng trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp vào nửa sau thế kỷ XIX, nhiều cuộc khởi nghĩa của nhân dân Nam Bộ đã lần lượt nổi lên. Trong dòng chảy hào hùng ấy, Nguyễn Trung Trực nổi bật như một thủ lĩnh nghĩa quân kiên cường, mưu trí và giàu lòng yêu nước. Hai chiến công đốt cháy tàu L’Espérance trên sông Nhật Tảo năm 1861 và đánh chiếm đồn Rạch Giá năm 1868 đã đưa tên tuổi ông trở thành một biểu tượng tiêu biểu của phong trào kháng Pháp buổi đầu.
Từ người dân chài đến thủ lĩnh nghĩa quân
Nguyễn Trung Trực sinh khoảng năm 1837–1838. Theo nhiều nghiên cứu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, ông sinh ra và lớn lên tại xóm Nghề, thôn Bình Nhựt, vùng Tân An, nay thuộc tỉnh Long An; dòng họ ông có nguồn gốc từ xóm Lưới, xã Vĩnh Hội, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định. Gia đình ông vốn có truyền thống làm nghề chài lưới, sau khi vào Nam đã định cư tại vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ.
Khi thực dân Pháp bắt đầu mở rộng cuộc chiến tranh xâm lược, Nguyễn Trung Trực sớm tham gia lực lượng nghĩa binh chống Pháp. Năm 1859, sau khi quân Pháp tấn công thành Gia Định, ông tham gia chiến đấu và hoạt động tại khu vực Tân An, đồng thời phối hợp với nghĩa quân Trương Định. Đến năm 1861, ông đã trở thành một thủ lĩnh có uy tín, chiêu mộ đông đảo nông dân tham gia kháng chiến.
Từ một người dân gắn bó với sông nước Nam Bộ, Nguyễn Trung Trực từng bước trở thành một trong những thủ lĩnh nghĩa quân tiêu biểu nhất của phong trào chống Pháp ở Nam Kỳ.
Chiến công làm nên tên tuổi trên sông Nhật Tảo
Ngày 10/12/1861, Nguyễn Trung Trực cùng nghĩa quân thực hiện một trận đánh táo bạo trên sông Nhật Tảo.
Mục tiêu của nghĩa quân là tàu L’Espérance – một tàu chiến của Pháp thường được xem như một “pháo đài nổi” trên tuyến đường thủy. Với cách đánh bất ngờ và táo bạo, nghĩa quân đã tập kích, đốt cháy con tàu của đối phương. Chiến thắng này gây tiếng vang lớn, trở thành một trong những trận đánh nổi bật của phong trào kháng Pháp ở Nam Bộ những năm đầu cuộc xâm lược.
Điều đáng chú ý là Nguyễn Trung Trực không có trong tay một lực lượng quân sự chính quy với vũ khí hiện đại. Ông dựa vào lòng dân, sự am hiểu địa hình sông nước và khả năng tổ chức, chỉ huy để tạo nên một chiến thắng khiến quân Pháp phải kinh ngạc.
Sau chiến công Nhật Tảo, danh tiếng của Nguyễn Trung Trực ngày càng lan rộng. Ông được triều Nguyễn phong chức Quản cơ, thường được gọi là Quản Chơn hoặc Quản Lịch.
Đánh chiếm đồn Rạch Giá
Sau khi thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ vào năm 1867, phong trào kháng chiến tiếp tục diễn ra quyết liệt. Nguyễn Trung Trực lui về vùng Hòn Chông, sau đó xây dựng căn cứ tại Phú Quốc và tiếp tục tổ chức lực lượng chống Pháp.
Ngày 16/6/1868, ông chỉ huy nghĩa quân bất ngờ tiến đánh đồn Kiên Giang tại Rạch Giá. Trận đánh diễn ra nhanh chóng và quyết liệt. Nghĩa quân chiếm được đồn, tiêu diệt nhiều quân Pháp, thu giữ vũ khí, đạn dược và làm chủ Rạch Giá. Đây là một chiến công đặc biệt bởi nghĩa quân đã đánh chiếm được trung tâm tỉnh lỵ từ tay quân Pháp, trong bối cảnh lực lượng đối phương đang kiểm soát phần lớn Nam Kỳ.
Tuy nhiên, trước sức phản công mạnh của quân Pháp, nghĩa quân phải rút khỏi Rạch Giá. Nguyễn Trung Trực lui về Hòn Chông rồi ra Phú Quốc xây dựng căn cứ tại Cửa Cạn, tiếp tục tổ chức kháng chiến.
Không khuất phục trước kẻ thù
Tháng 9/1868, Nguyễn Trung Trực bị thực dân Pháp bắt tại Phú Quốc. Đối phương tìm cách dụ dỗ ông đầu hàng, nhưng người thủ lĩnh nghĩa quân vẫn nhất quyết không khuất phục.
Ngày 27/10/1868, Nguyễn Trung Trực bị đưa về Rạch Giá và xử tử. Trước pháp trường, người anh hùng vẫn giữ thái độ hiên ngang, không khuất phục trước kẻ thù. Ông để lại câu nói đã trở thành biểu tượng của tinh thần kháng chiến chống ngoại xâm:
“Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây.”
Câu nói ấy không chỉ thể hiện khí phách của riêng Nguyễn Trung Trực mà còn phản ánh niềm tin mãnh liệt vào sức sống và ý chí chống ngoại xâm của nhân dân Việt Nam.
Người anh hùng sống mãi trong lòng nhân dân
Nguyễn Trung Trực hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng tên tuổi và những chiến công của ông không bị thời gian xóa nhòa. Ngược lại, ông trở thành một trong những biểu tượng lớn của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất ở Nam Bộ.
Sau khi ông hy sinh, nhân dân nhiều địa phương vẫn bí mật thờ phụng và tưởng nhớ ông bất chấp sự kiểm soát của chính quyền thực dân. Ngày nay, nhiều địa phương ở Nam Bộ có đền thờ Nguyễn Trung Trực; riêng khu vực Kiên Giang từng có nhiều cơ sở thờ tự gắn với tên tuổi ông.
Tại Rạch Giá, nơi ông hy sinh, đền thờ và lăng mộ Nguyễn Trung Trực trở thành địa điểm tưởng niệm quan trọng. Lễ tưởng niệm ông được tổ chức hằng năm vào các ngày 27, 28 và 29 tháng 8 âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách.
Từ một người dân chài bình dị, Nguyễn Trung Trực đã trở thành thủ lĩnh nghĩa quân nổi tiếng. Từ những trận đánh trên sông nước Nam Bộ đến giây phút cuối cùng tại pháp trường, ông luôn thể hiện tinh thần không khuất phục trước quân xâm lược.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Trung Trực hy sinh, nhưng hình ảnh người anh hùng với khí phách hiên ngang vẫn sống trong ký ức của nhân dân. Những chiến công ở Nhật Tảo và Rạch Giá, cùng lời khẳng định đanh thép trước giờ hy sinh, đã khiến Nguyễn Trung Trực trở thành một biểu tượng bất tử của lòng yêu nước Việt Nam trong thế kỷ XIX.
