NGỌN LỬA TÂY TIẾN GIỮA MÙA HOA BAN NỞ

Có những con người đi qua chiến tranh và để lại phía sau mình những chiến công được ghi vào sử sách. Cũng có những người để lại một bài hát, một câu thơ, một hình ảnh đẹp về tuổi trẻ rồi mãi mãi nằm lại giữa núi rừng. Nhưng cũng có những con người mà cuộc đời, dù ngắn ngủi, lại hội tụ trong đó cả vẻ đẹp của người chiến sĩ, người cán bộ và người nghệ sĩ. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Nguyễn Như Trang là một con người như thế.

Nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ đến một người chỉ huy trẻ của Tiểu đoàn 150, Trung đoàn 52 Tây Tiến trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Người ta còn nhớ đến một tâm hồn giàu tình yêu quê hương, một người yêu thơ ca, âm nhạc và biết biến những rung động của mình trước cuộc sống chiến đấu thành những giai điệu động viên đồng đội. Nhưng trên tất cả, người ta nhớ đến ông như một người lính đã sống trọn vẹn tuổi xuân của mình cho đất nước và đã ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ.

Câu chuyện về Nguyễn Như Trang bắt đầu từ một miền quê giàu truyền thống hiếu học ở Phú Thọ. Ông sinh năm 1927 trong một gia đình nhà giáo tại làng Nam Nhạc, xã Cao Xá, huyện Lâm Thao. Cha ông là nhà giáo Nguyễn Như Hoàn, một người có học vấn và yêu văn chương. Trong gia đình ấy, việc học không đơn thuần để có một nghề nghiệp, mà còn là cách để mỗi người hiểu về quê hương, đất nước và trách nhiệm của mình trước thời cuộc.

Nguyễn Như Trang lớn lên trong những năm đất nước còn chịu ách thống trị của thực dân. Những bài học về lịch sử, những câu chuyện về lòng yêu nước và những biến động của xã hội đã sớm gieo vào tâm hồn người thanh niên một tình cảm đặc biệt đối với quê hương. Ông được gia đình cho học tại Trường Thăng Long, một môi trường giáo dục nổi tiếng ở Hà Nội thời bấy giờ. Tại đây, ông có cơ hội tiếp xúc với những người thầy giàu lòng yêu nước, trong đó có những trí thức lớn của đất nước. Những bài giảng không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn mở ra trước mắt những người học trò trẻ tuổi một chân trời rộng lớn hơn về dân tộc và thời đại.

Nguyễn Như Trang là một học sinh thông minh, có năng khiếu văn chương và âm nhạc. Trong tâm hồn chàng trai trẻ ấy có sự hòa quyện giữa vẻ lãng mạn của một người yêu nghệ thuật và tinh thần mạnh mẽ của một người sớm ý thức về vận mệnh đất nước.

Rồi mùa thu năm 1945 đến.

Cách mạng Tháng Tám thành công đã làm thay đổi cuộc đời của hàng triệu người Việt Nam. Từ những làng quê đến các đô thị, không khí độc lập và tự do lan tỏa mạnh mẽ. Nguyễn Như Trang khi ấy đang ở Mỹ Hào, Hưng Yên cùng gia đình. Chàng thanh niên trẻ tham gia vào phong trào giành chính quyền tại địa phương. Đó là lần đầu tiên ông trực tiếp bước vào dòng chảy lớn của lịch sử dân tộc.

Sau những ngày sôi động của Cách mạng Tháng Tám, ông trở lại Hà Nội và gia nhập Vệ quốc đoàn. Quyết định ấy cũng chính là bước ngoặt lớn trong cuộc đời Nguyễn Như Trang. Từ đây, con đường của ông gắn với quân đội, với chiến trường và với cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, tình hình đất nước vô cùng khó khăn. Quân đội cách mạng còn non trẻ, trang bị thiếu thốn, lực lượng phải vừa chiến đấu vừa xây dựng. Nhưng trong những hoàn cảnh ấy, những người lính trẻ lại mang trong mình một sức mạnh đặc biệt: niềm tin rằng họ đang chiến đấu cho một đất nước độc lập.

Nguyễn Như Trang nhanh chóng trưởng thành trong môi trường quân đội. Đầu năm 1947, ông được giao phụ trách Tiểu đoàn 150 thuộc Trung đoàn 52 Tây Tiến. Đó là một đơn vị hoạt động ở chiến trường Tây Bắc, nơi địa hình hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt và điều kiện chiến đấu vô cùng gian nan.

Từ vùng đồng bằng, những người lính Tây Tiến hành quân về phía Lương Sơn, Chợ Bờ, Suối Rút, Chiềng Sại rồi ngược theo sông Mã tiến về Mường Lát. Núi rừng Tây Bắc hiện ra vừa hùng vĩ vừa dữ dội. Những con đường quanh co giữa núi rừng, những con dốc nối tiếp nhau, những bản làng xa xôi và những mùa mưa rét khiến mỗi bước chân của người lính trở nên nặng nề hơn.

Nhưng chính trong khung cảnh ấy, hình tượng người lính Tây Tiến dần trở thành một biểu tượng đặc biệt của tuổi trẻ Việt Nam trong kháng chiến.

Nguyễn Như Trang là một trong những người lính ấy.

Ông không chỉ là người chỉ huy. Ở ông còn có một tâm hồn nghệ sĩ. Những ngày hành quân giữa núi rừng, những đêm nghỉ quân trong bản làng, những giờ phút hiếm hoi được ngồi bên đồng đội đều có thể trở thành nguồn cảm hứng để ông viết. Với ông, văn nghệ không phải một điều gì xa xỉ giữa chiến tranh. Trái lại, nó là một thứ sức mạnh tinh thần cần thiết đối với người lính.

Bởi chiến tranh có thể khiến con người mệt mỏi, nhưng một bài hát có thể giúp họ đứng dậy.

Một câu thơ có thể giúp người lính nhớ về quê hương.

Một giai điệu có thể khiến những người đang ở cách xa gia đình hàng trăm cây số cảm thấy mình không cô độc.

Nguyễn Như Trang hiểu điều đó.

Cuối năm 1947, trong một lần bị thương, ông được đưa về điều trị tại trạm xá của Trung đoàn. Ở nơi ấy, ông chứng kiến những người lính bị thương và những đồng đội mắc bệnh sốt rét. Có người không thể trở lại đơn vị. Có người mãi mãi nằm lại giữa núi rừng. Mỗi khi một người lính qua đời, tiếng cồng quân y lại vang lên như một lời tiễn biệt.

Những âm thanh ấy ám ảnh người chiến sĩ trẻ.

Từ nỗi đau của đồng đội, ông viết nên bài hát “Tiếng cồng quân y”. Giai điệu ra đời từ chính những gì ông chứng kiến, mang trong đó sự xót xa nhưng không bi lụy, đau thương nhưng vẫn có sức nâng đỡ tinh thần. Đó cũng là cách Nguyễn Như Trang biến những trải nghiệm của chiến tranh thành một thứ tình cảm có thể lan truyền đến đồng đội.

Ông còn sáng tác nhiều bài hát, viết nhiều bài báo để động viên cán bộ, chiến sĩ. Trong số những sáng tác được nhắc đến có “Trấn biên cương”, một ca khúc mang âm hưởng mạnh mẽ của những người lính nơi biên cương. Những giai điệu ấy theo chân bộ đội trên những chặng đường hành quân, trở thành tiếng nói của một thế hệ thanh niên đang sống giữa một thời đại đặc biệt.

Nguyễn Như Trang có thể đã trở thành một người nghệ sĩ nếu lịch sử đi theo một con đường khác.

Nhưng lịch sử không cho ông lựa chọn một cuộc đời bình yên.

Chiến trường Tây Bắc khi ấy cần những người chỉ huy.

Và Nguyễn Như Trang tiếp tục ở lại.

Trong những năm tháng làm nhiệm vụ, ông cùng đồng đội tham gia nhiều trận đánh, nhiều cuộc hành quân và những hoạt động quân sự trên địa bàn rộng lớn. Ông không chỉ trực tiếp chỉ huy mà còn thường xuyên gần gũi với chiến sĩ. Với người lính trẻ, một người chỉ huy tốt không phải là người chỉ đứng phía sau ra lệnh. Người chỉ huy phải hiểu những khó khăn của chiến sĩ, phải cùng họ chia sẻ gian khổ và khi cần thiết phải đứng ở nơi nguy hiểm nhất.

Đó là phẩm chất ngày càng được tôi luyện ở Nguyễn Như Trang.

Năm 1948, cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt. Cuối mùa thu năm ấy, Trung đoàn 52 Tây Tiến tổ chức một nhiệm vụ quan trọng tại khu vực phía tây Thanh Hóa và Hòa Bình. Mục tiêu là tạo điều kiện mở rộng địa bàn hoạt động, từng bước phá thế kiểm soát của đối phương.

Trong những ngày chuẩn bị chiến trường, Nguyễn Như Trang cùng các cán bộ, chiến sĩ hành quân giữa núi rừng. Không ai biết rằng chuyến đi ấy sẽ trở thành hành trình cuối cùng của người chỉ huy trẻ.

Ngày 19 tháng 11 năm 1948, tại khu vực thôn Mu, làng Ngọc Lâu, Châu Lạc Sơn, lực lượng trinh sát của ta bất ngờ rơi vào tình thế nguy hiểm. Địa hình bất lợi, lực lượng đối phương đông hơn nhiều lần. Trong hoàn cảnh ấy, điều quan trọng nhất đối với Nguyễn Như Trang không còn là sự an toàn của riêng mình.

Ông nghĩ đến đồng đội.

Nếu tất cả cùng ở lại, lực lượng sẽ bị tổn thất nặng.

Nếu phải có người ở lại cầm chân đối phương để những người khác rút lui, ông sẵn sàng nhận phần nguy hiểm về mình.

Trong khoảnh khắc quyết định ấy, Nguyễn Như Trang cùng Đại đội trưởng Nguyễn Huy Ngọc ở lại phía sau, tạo điều kiện cho các chiến sĩ rút khỏi vòng vây.

Rồi Nguyễn Huy Ngọc hy sinh.

Nguyễn Như Trang tiếp tục ở lại.

Giữa vòng vây, người chỉ huy trẻ chiến đấu đến cùng. Cuộc chiến diễn ra trong thế hoàn toàn bất lợi, nhưng ông vẫn kiên cường giữ vị trí, tạo thêm thời gian cho đồng đội thoát khỏi tình thế nguy hiểm.

Buổi trưa ngày 19 tháng 11 năm 1948, Nguyễn Như Trang hy sinh tại Ngọc Lâu.

Ông ra đi khi mới hai mươi mốt tuổi.

Hai mươi mốt tuổi – cái tuổi mà một người trẻ hôm nay có thể còn đang đứng trước rất nhiều lựa chọn của cuộc đời. Nhưng với Nguyễn Như Trang, tuổi trẻ ấy đã trở thành những năm tháng đẹp nhất dành cho Tổ quốc.

Sự hy sinh của ông gây xúc động sâu sắc đối với cả đồng đội và người dân địa phương. Những người dân nơi đây đã tìm cách chôn cất các liệt sĩ. Giữa núi rừng xa xôi, họ không quen biết người chiến sĩ ấy từ trước, nhưng họ hiểu rằng những người đã nằm xuống là những người đã chiến đấu vì một đất nước mà họ cũng đang hy vọng được sống trong tự do.

Ảnh tư liệu của bài viết.

Nhiều năm sau, gia đình Nguyễn Như Trang mới tìm được nơi ông hy sinh.

Năm 1957, mẹ ông là cụ Đặng Thị Lục cùng người em trai Nguyễn Như Giao tìm đến vùng đất nơi ông đã nằm lại. Chuyến đi ấy không hề dễ dàng. Gia đình phải vượt qua những chặng đường xa xôi, khi đi xe đạp, khi xuống thuyền, lần theo sông để tìm đến nơi người con trai cả đã hy sinh gần một thập kỷ trước.

Cuối cùng, nhờ sự giúp đỡ của người dân địa phương, gia đình tìm được hài cốt của Nguyễn Như Trang và Nguyễn Huy Ngọc trong hai ngôi mộ nằm cạnh nhau.

Có lẽ không có cuộc trở về nào đau đớn hơn thế.

Người mẹ đi tìm con sau gần mười năm, nhưng người con mà bà mong gặp lại đã mãi mãi dừng bước ở tuổi hai mươi mốt.

Bà đưa con trở về.

Hài cốt của Nguyễn Như Trang sau đó được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Mai Dịch, Hà Nội. Từ giữa núi rừng Tây Bắc, người chiến sĩ trẻ trở về nằm giữa những người con ưu tú khác của Thủ đô đã hy sinh vì đất nước.

Nhưng những năm tháng sau chiến tranh vẫn chưa thể khiến câu chuyện về Nguyễn Như Trang khép lại.

Trong gia đình, người cha của ông vẫn nhớ con. Năm 1949, nhà giáo Nguyễn Như Hoàn đã viết bài thơ tưởng nhớ người con trai đã hy sinh. Đó là nỗi đau của một người cha mất con, nhưng cũng là niềm tự hào của một gia đình có người con đã dâng hiến tuổi trẻ cho đất nước.

Còn với những đồng đội từng sống cùng ông trong những năm tháng Tây Tiến, Nguyễn Như Trang không chỉ là một người chỉ huy.

Ông là người anh.

Là người đồng chí.

Là người nghệ sĩ giữa chiến trường.

Là người từng cùng họ đi qua những con đường núi hiểm trở, cùng chia sẻ những ngày đói rét, những đêm ngủ rừng và những giờ phút căng thẳng của cuộc chiến.

Có lẽ chính vì vậy mà hình ảnh Nguyễn Như Trang vẫn sống trong ký ức của họ qua những câu chuyện rất đời thường.

Một người chỉ huy nhưng yêu thơ ca.

Một người lính nhưng có tâm hồn nhạy cảm.

Một chiến sĩ giữa chiến trường nhưng luôn nghĩ đến đời sống tinh thần của đồng đội.

Ông hiểu rằng muốn chiến đấu lâu dài, người lính không chỉ cần sức mạnh của vũ khí mà còn cần sức mạnh tinh thần. Vì thế, những bài hát của ông không chỉ là sáng tác nghệ thuật. Chúng là những lời nhắn gửi đến đồng đội, là tiếng nói của một thế hệ đang sống trong những năm tháng gian khổ nhưng đầy niềm tin.

Nguyễn Như Trang đã không sống đủ lâu để chứng kiến ngày đất nước hoàn toàn thống nhất.

Ông cũng không có cơ hội nhìn thấy những người lính Tây Tiến năm xưa trở về quê hương sau chiến tranh.

Ông không biết những bài hát của mình rồi sẽ được nhắc lại như những dấu tích của một thời.

Nhưng có lẽ ông cũng không cần biết.

Bởi những người như ông ra đi không phải để chờ đợi một ngày được ghi công.

Họ chiến đấu vì tin rằng đất nước cần họ.

Họ hy sinh vì tin rằng những người ở lại sẽ tiếp tục con đường ấy.

Và chính niềm tin ấy đã làm nên vẻ đẹp của cả một thế hệ.

Hơn sáu mươi năm sau ngày Nguyễn Như Trang hy sinh, Nhà nước chính thức ghi nhận những đóng góp và sự hy sinh của ông bằng việc truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào ngày 21 tháng 10 năm 2014.

Danh hiệu đến muộn hơn rất nhiều so với ngày ông ngã xuống.

Nhưng lịch sử đôi khi cần thời gian để tìm lại những con người đã bị chiến tranh phủ lên một lớp bụi dày của năm tháng.

Điều quan trọng là cuối cùng, tên tuổi ông đã được gọi lại.

Không chỉ trong gia đình.

Không chỉ trong ký ức của những người đồng đội.

Mà trong lịch sử của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Năm 2015, gia đình và dòng họ tổ chức lễ vinh danh ông. Một năm sau, hình tượng người chiến sĩ Nguyễn Như Trang được nhà điêu khắc Hoàng Sỹ Long thể hiện bằng tác phẩm điêu khắc. Đến năm 2017, bức tượng đồng bán thân của ông được hoàn thành và đưa về địa phương nơi ông từng chiến đấu. Một bức tượng khác cũng được gia đình trao tặng cho Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Có một điều rất đẹp trong câu chuyện ấy.

Nguyễn Như Trang từng sống giữa những ngọn núi Tây Bắc.

Ông đã nằm lại nơi ấy.

Nhưng sau nhiều thập kỷ, hình ảnh ông lại trở về với quê hương, trở về với những người trẻ hôm nay bằng một hình thức khác: trong những câu chuyện, những bài viết, những bài hát và hình tượng được lưu giữ trong bảo tàng.

Thời gian đã đi rất xa kể từ buổi trưa ngày 19 tháng 11 năm 1948.

Những người từng chiến đấu cùng Nguyễn Như Trang phần lớn đã trở thành những người già.

Những con đường Tây Tiến năm xưa đã đổi thay.

Những bản làng đã có cuộc sống mới.

Đất nước cũng đã bước sang một thời đại khác.

Nhưng khi nhìn lại, người ta vẫn có thể hình dung bóng dáng một người lính trẻ giữa núi rừng năm nào. Một người chỉ huy còn rất trẻ, mang trong mình cả sự quả cảm của người chiến sĩ và tâm hồn của người nghệ sĩ. Ông đi giữa những gian khổ của chiến tranh nhưng vẫn viết, vẫn hát, vẫn tin vào ngày mai.

Có lẽ đó chính là vẻ đẹp đặc biệt của Nguyễn Như Trang.

Ông không chỉ chiến đấu bằng lòng dũng cảm.

Ông còn chiến đấu bằng niềm tin.

Không chỉ cầm súng khi cần thiết, ông còn cầm bút và cây đàn để nâng đỡ tinh thần đồng đội.

Không chỉ biết tiến lên trong những trận đánh, ông còn biết dừng lại để lắng nghe tiếng cồng quân y, để cảm nhận nỗi đau của những người lính và biến những cảm xúc ấy thành nghệ thuật.

Cuộc đời ông ngắn ngủi nhưng không hề nhỏ bé.

Hai mươi mốt năm của một đời người có thể rất ngắn nếu đo bằng thời gian. Nhưng nếu đo bằng những gì một con người đã cống hiến, đã sống và đã hy sinh, thì hai mươi mốt năm ấy lại trở nên vô cùng dài rộng.

Nguyễn Như Trang đã sống trong những năm tháng mà tuổi trẻ Việt Nam không có nhiều lựa chọn. Họ có thể đứng ngoài cuộc chiến, nhưng ông và hàng triệu thanh niên cùng thế hệ đã chọn bước vào lịch sử.

Ông đi từ mái trường đến chiến trường.

Từ những bài học văn chương đến những con đường Tây Tiến.

Từ những giai điệu của người nghệ sĩ đến những mệnh lệnh của người chỉ huy.

Và cuối cùng, từ cuộc đời đến bất tử.

Ngày hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, những người trẻ không còn phải bước vào núi rừng với một khẩu súng trên vai như thế hệ Nguyễn Như Trang. Nhưng câu chuyện của ông vẫn còn nguyên ý nghĩa.

Bởi lịch sử không chỉ nhắc chúng ta nhớ về chiến tranh.

Lịch sử còn nhắc chúng ta nhớ rằng độc lập, tự do không tự nhiên mà có. Đằng sau cuộc sống bình yên hôm nay là tuổi trẻ của biết bao con người đã được gửi lại nơi những miền đất xa xôi.

Trong số đó có Nguyễn Như Trang.

Ông đã không trở về từ Tây Tiến.

Nhưng một phần tâm hồn ông vẫn còn ở lại với núi rừng, trong những giai điệu của người lính, trong câu chuyện của đồng đội và trong ký ức của quê hương.

Có thể hình dung cuộc đời ông như một ngọn lửa.

Ngọn lửa ấy được thắp lên từ truyền thống của một gia đình nhà giáo, được nuôi dưỡng bằng những bài học về quê hương và đất nước, rồi bùng cháy giữa những năm tháng chiến tranh. Nó cháy trong những ngày hành quân qua núi rừng Tây Bắc, cháy trong những bài hát viết cho đồng đội, cháy trong những quyết định của người chỉ huy và cháy đến tận giây phút cuối cùng khi ông ở lại để đồng đội có cơ hội rút lui.

Thân thể ông đã nằm lại nơi núi rừng Ngọc Lâu.

Nhưng ngọn lửa ấy không tắt.

Nó được tiếp nối trong những người đồng đội sống sót.

Trong những thế hệ quân nhân sau này.

Trong những người yêu lịch sử.

Trong những người trẻ hôm nay khi nghe kể về một chàng trai hai mươi mốt tuổi đã chọn dâng hiến tuổi xuân cho Tổ quốc.

Và có lẽ, đó chính là ý nghĩa sâu xa nhất của danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân mà Nhà nước truy tặng cho Nguyễn Như Trang.

Danh hiệu ấy không làm ông trở thành người anh hùng.

Ông đã là người anh hùng từ chính những ngày tháng sống và chiến đấu giữa núi rừng Tây Bắc.

Danh hiệu chỉ là cách hậu thế gọi tên một giá trị đã được ông viết bằng chính cuộc đời mình.

Một cuộc đời ngắn ngủi nhưng rực rỡ.

Một người lính kiên cường nhưng giàu tâm hồn.

Một người chỉ huy biết đặt đồng đội lên trên sự an nguy của bản thân.

Một người nghệ sĩ đã để lại tiếng hát giữa những năm tháng chiến tranh.

Và một người con đã gửi lại tuổi xuân nơi đất mẹ.

Nguyễn Như Trang đã không “về xuôi” sau mùa Tây Tiến năm ấy.

Nhưng chính vì ông và những người đồng đội đã không trở về, nên hôm nay đất nước mới có những mùa xuân bình yên.

Và giữa dòng chảy dài của lịch sử, hình ảnh người chiến sĩ trẻ năm nào vẫn hiện lên như một ngọn lửa không tắt – ngọn lửa của tuổi hai mươi, của lòng yêu nước, của nghệ thuật và của sự hy sinh, một ngọn lửa đã cháy hết mình giữa những năm tháng hoa lửa để soi sáng con đường của những thế hệ mai sau.