NGỌN LỬA TỪ TRANG NHẬT KÝ TUỔI HAI MƯƠI

Đó là "thời hoa lửa" – cách người ta gọi những năm tháng mà cả một thế hệ thanh niên Việt Nam đã sống, đã yêu, đã chiến đấu và đã ngã xuống với một lý tưởng duy nhất: độc lập, tự do cho Tổ quốc. Lửa ở đây không chỉ là bom đạn cày xới trên những chiến trường Quảng Trị, Khe Sanh, Tây Nguyên. Lửa còn là thứ cháy âm ỉ, rồi bùng lên mãnh liệt trong lồng ngực của những chàng trai, cô gái tuổi mười tám, đôi mươi – thứ lửa của khát vọng, của lý tưởng, của một niềm tin sắt đá rằng đời người chỉ thực sự đẹp khi được sống, được cống hiến cho một điều gì lớn hơn chính mình.

Trong hàng triệu thanh niên đã bước qua thời hoa lửa ấy, có một chàng trai xếp bút nghiên lên đường ra trận năm mười bảy tuổi, mang theo một cuốn sổ tay nhỏ bạn gái tặng trước ngày chia tay, và một câu nói – không được viết ra như một khẩu hiệu, mà kết tinh từ chính những trang nhật ký chân thật nhất của đời lính – đã trở thành lý tưởng sống của biết bao thế hệ thanh niên Việt Nam suốt hơn nửa thế kỷ qua. Chàng trai ấy là Lê Mã Lương.

Lê Mã Lương sinh ra trong một gia đình mà máu xương đã thấm vào từng trang sử dân tộc. Cha ông là người lính đã chiến đấu và anh dũng hy sinh ở Điện Biên Phủ trong cuộc kháng chiến chống Pháp – một sự hy sinh mà cậu bé Lương lớn lên không được diễm phúc gọi là ký ức, mà chỉ được biết đến qua lời kể của mẹ, của làng xóm. Nhưng chính khoảng trống ấy lại trở thành ngọn lửa âm ỉ trong tim cậu, để rồi khi đất nước một lần nữa cất tiếng gọi, chàng thanh niên ấy không một phút do dự.

Những năm cuối thập niên 1960, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn ác liệt nhất, khắp các làng quê Việt Nam rộn ràng không khí "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước". Những buổi tiễn tân binh lên đường trở thành một nghi lễ thiêng liêng của cả cộng đồng: cả làng ra tiễn, các cụ già rưng rưng, các cô gái giấu vội giọt nước mắt sau nụ cười, còn những chàng trai thì ưỡn ngực, mắt sáng rực một niềm tự hào không thể giấu. Lê Mã Lương, khi ấy chỉ mới là một cậu học trò, cũng nằm trong dòng người ấy. Ông xếp lại sách vở, gác lại giấc mơ giảng đường, khoác lên vai chiếc ba lô con cóc, bước vào cuộc trường chinh của cả một dân tộc.

Ngày cuối cùng trước khi rời quê hương, một người bạn gái thân đã trao cho ông một cuốn sổ tay nhỏ xinh làm quà tiễn biệt. Cuốn sổ ấy, tưởng chừng chỉ là một kỷ vật bình dị, lại trở thành người bạn đồng hành xuyên suốt những năm tháng khốc liệt nhất đời ông. Ông ghi vào đó không phải những lời hoa mỹ, mà là những gì mắt thấy tai nghe mỗi ngày: gương mặt đồng đội trước giờ xung phong, tiếng cười giòn tan giữa hai trận bom, cả những phút giây lặng người khi tiễn biệt một người anh em vừa ngã xuống. Chính từ những trang nhật ký chân thực, mộc mạc và đầy máu lửa ấy, tinh thần của cả một thế hệ đã kết tinh thành một câu nói bất hủ, sau này được một nhà báo phát hiện và lan tỏa: "Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù."

Đó không phải một lời hô hào sáo rỗng. Đó là một chân lý được viết bằng máu, mồ hôi và cả tuổi thanh xuân của một chàng trai mười tám tuổi, người đang đứng giữa lằn ranh sinh tử mà vẫn tin rằng, được cầm súng bảo vệ quê hương chính là vinh quang cao quý nhất của đời người lính.

Chiến trường Bình Trị Thiên, Quảng Trị, Khe Sanh, đường 9 Nam Lào – những cái tên mà chỉ nhắc đến thôi cũng đủ gợi lên hình dung về sự khốc liệt tột cùng của chiến tranh. Người ta gọi những nơi ấy là "túi máu" của cuộc chiến, nơi mà ranh giới giữa sự sống và cái chết mỏng manh như một hơi thở.

Chính tại căn cứ Làng Vây, đầu năm 1968, khi vừa tròn mười tám tuổi đời và mới một tuổi quân, Lê Mã Lương đã cùng đồng đội tham gia trận đánh giải phóng cứ điểm này. Sau trận đánh, người tổ trưởng tổ Đảng trong đơn vị đã đến bên ông, nói giản dị mà thiêng liêng: hãy viết đơn xin vào Đảng. Với một người lính trẻ, đó là một trong những khoảnh khắc xúc động và tự hào nhất cuộc đời – được đứng vào hàng ngũ của những người đi tiên phong, được chính thức mang trên vai trách nhiệm của một người đảng viên giữa chiến trường khói lửa.

Những năm tháng sau đó, Lê Mã Lương trực tiếp chỉ huy hàng trăm trận đánh lớn nhỏ. Ông ba lần bị thương – ở chiến trường Bình Trị Thiên, ở đường 9 Nam Lào năm 1971, và một lần nữa vào năm 1975 khi cánh quân của ông đã tiến sát cửa ngõ Sài Gòn, ngay khu vực căn cứ Nước Trong. Nhưng cứ mỗi lần vết thương lành, ông lại xin trở về đơn vị, lại xung phong ra tuyến đầu. Với ông và biết bao đồng đội cùng thời, nằm lại phía sau khi đồng đội còn đang chiến đấu là điều không thể chấp nhận được – đó là một sự dằn vặt còn đau đớn hơn cả những vết thương trên da thịt.

Hãy thử hình dung khung cảnh ấy: giữa những trận mưa bom, giữa tiếng gầm rú của máy bay địch, giữa những đêm hành quân xuyên rừng Trường Sơn không một ánh đèn, những người lính trẻ tuổi đôi mươi vẫn dành cho nhau những khoảnh khắc ấm áp lạ thường. Họ chia nhau từng ngụm nước, từng miếng lương khô cuối cùng. Họ hát cho nhau nghe giữa hai trận đánh, viết thư tay gửi về hậu phương dù không chắc lá thư có đến được tay người nhận. Họ cười đùa, trêu chọc nhau về những mối tình đầu còn dang dở, về những giấc mơ giảng đường, mơ về một ngày đất nước thống nhất để trở về học tiếp, để làm những điều bình dị nhất: cưới vợ, sinh con, xây nhà bên bờ đê quê hương.

Tình đồng chí trong những năm tháng ấy không phải là một khái niệm trừu tượng trong sách vở. Đó là khi một người lính sẵn sàng cõng đồng đội bị thương vượt hàng chục cây số rừng để tìm trạm quân y. Đó là khi những phần cơm ít ỏi cuối cùng được nhường lại cho người yếu hơn. Đó là khi, trước giờ xung phong, những ánh mắt nhìn nhau không cần lời nói mà vẫn hiểu rằng: nếu một trong hai người ngã xuống, người còn lại sẽ tiếp tục chiến đấu, sẽ mang theo cả phần đời chưa kịp sống của người bạn mình.

Với những chiến công vang dội trên khắp các mặt trận, Lê Mã Lương được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân khi mới hai mươi mốt tuổi đời, ba tuổi quân. Ông trực tiếp tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, góp mặt trong đoàn quân tiến vào giải phóng Sài Gòn, chứng kiến khoảnh khắc non sông liền một dải mà bao thế hệ cha anh đã đổ máu xương để đổi lấy. Nhưng hòa bình không có nghĩa là chiến tranh đã lùi hẳn vào dĩ vãng đối với ông. Sau ngày thống nhất, ông tiếp tục cầm súng bảo vệ biên giới Tây Nam, biên giới phía Bắc, sát cánh cùng quân dân hai nước bạn Lào, Campuchia trong những năm tháng đầy thử thách của đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh.

Điều đáng quý ở người anh hùng ấy không chỉ dừng lại ở những chiến công. Khi đất nước hòa bình, Lê Mã Lương lại một lần nữa "xếp súng, cầm bút" – trở lại giảng đường, theo học và tốt nghiệp khoa Sử của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, sau đó bảo vệ thành công luận án tiến sĩ. Ông được bổ nhiệm làm Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, dành cả quãng đời còn lại để gìn giữ, truyền lại ký ức của một thời hoa lửa cho các thế hệ mai sau. Ông cũng là một trong những tiếng nói thẳng thắn, kiên định trong việc bảo vệ sự thật lịch sử, đặc biệt là về sự kiện Gạc Ma năm 1988 – bởi với ông, người lính không chỉ chiến đấu bằng súng đạn, mà còn chiến đấu cả đời để bảo vệ sự thật và lẽ phải.

Từ một cậu học trò xếp bút nghiên, đến vị tướng, đến người thầy dạy sử – hành trình của Lê Mã Lương là một minh chứng sống động rằng lý tưởng của tuổi trẻ, một khi đã cháy lên chân chính, sẽ không bao giờ lụi tàn theo năm tháng. Nó chỉ chuyển hóa từ ngọn lửa nơi chiến hào sang ngọn lửa của tri thức, của trách nhiệm gìn giữ cho những thế hệ đi sau không bao giờ quên.

Nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đất nước thống nhất. Những cánh rừng Trường Sơn năm xưa nay đã xanh trở lại. Những hố bom ngày nào giờ là ruộng lúa, là những con đường cao tốc nối liền các miền quê. Thế hệ đi qua thời hoa lửa, người còn người mất, nhưng câu nói của người anh hùng tuổi hai mươi năm ấy – "Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù" – vẫn còn vang vọng, như một lời nhắc nhở về một chân lý không bao giờ cũ: tuổi trẻ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sống hết mình vì một lý tưởng lớn hơn bản thân.

Có người sẽ hỏi: thời bình rồi, đâu còn "trận tuyến đánh quân thù" để mà xung phong? Nhưng nếu nhìn sâu vào tinh thần cốt lõi mà thế hệ cha anh đã để lại, ta sẽ thấy: "trận tuyến" của ngày hôm nay không mất đi, nó chỉ thay đổi hình hài. Đó là trận tuyến của tri thức, khi thanh niên Việt Nam cần chinh phục những đỉnh cao khoa học công nghệ để đất nước không tụt hậu. Đó là trận tuyến của khát vọng khởi nghiệp, khi hàng vạn bạn trẻ dám nghĩ, dám làm, dám thất bại và đứng dậy để xây dựng những doanh nghiệp Việt vươn ra thế giới. Đó là trận tuyến giữa những bản làng xa xôi, nơi hàng nghìn thanh niên tình nguyện, thầy cô giáo trẻ, bác sĩ trẻ đang âm thầm cống hiến từng ngày để mang ánh sáng tri thức, mang sự sống đến những nơi còn gian khó. Đó là trận tuyến trong những phòng thí nghiệm, những công trình nghiên cứu, những dự án khởi nghiệp sáng tạo – nơi bản lĩnh và trí tuệ của tuổi trẻ hôm nay được tôi luyện không kém phần quyết liệt so với chiến trường xưa.

Chính vì vậy mà "Đề án 20" – Đề án nâng cao giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thanh thiếu nhi và phát huy tinh thần xung kích của tuổi trẻ – không đơn thuần là một chương trình giáo dục hình thức. Đó là một sợi dây kết nối, một cây cầu bắc ngang qua năm tháng, để ngọn lửa mà những người như Lê Mã Lương đã thắp lên bằng máu và tuổi thanh xuân của mình, tiếp tục cháy sáng trong tim của những người trẻ hôm nay – dù họ chưa từng một lần nghe tiếng bom rơi, chưa từng một lần phải viết di chúc trước giờ xung phong.

Thanh niên Việt Nam hôm nay không cần phải cầm súng ra trận, nhưng vẫn cần mang trong mình tinh thần xung kích ấy: dám đứng ở tuyến đầu trong học tập, trong lao động, trong sáng tạo; dám nhận về mình những phần việc khó, những nơi gian khổ mà người khác còn ngần ngại; dám sống có lý tưởng, có trách nhiệm với cộng đồng, với Tổ quốc, thay vì chỉ biết đến những giá trị vật chất, hưởng thụ nhất thời. Tinh thần đồng chí, đồng đội của một thời hoa lửa – sẵn sàng sẻ chia, sẵn sàng nâng đỡ nhau vượt qua khó khăn – vẫn cần được gìn giữ và phát huy trong tình bạn, tình đồng nghiệp, tình yêu thương cộng đồng của thế hệ trẻ hôm nay.

Một người lính trẻ năm xưa đã viết trong nhật ký của mình những dòng chữ mộc mạc mà trở thành lý tưởng sống của cả một thế hệ. Thì hôm nay, mỗi thanh niên Việt Nam cũng có thể viết tiếp trang nhật ký của riêng đời mình – không phải bằng máu và nước mắt nơi chiến trường, mà bằng mồ hôi trên giảng đường, trên công trường, trong phòng thí nghiệm, trong từng hành động tử tế nhỏ bé mỗi ngày. Viết tiếp bản hùng ca của dân tộc không có nghĩa là phải lặp lại y nguyên những gì cha anh đã làm, mà là tiếp nối tinh thần cốt lõi: dám dấn thân, dám cống hiến, dám sống một cuộc đời có ý nghĩa.

Ngọn lửa của "thời hoa lửa" chưa bao giờ tắt. Nó chỉ chuyển từ những chiến hào Quảng Trị, Khe Sanh, từ trang nhật ký của một chàng trai mười tám tuổi, sang những giảng đường, những công trường, những miền quê xa xôi của đất nước hôm nay – nơi hàng triệu trái tim thanh niên Việt Nam đang tiếp tục viết nên những trang sử mới bằng chính khát vọng, trí tuệ và bản lĩnh của mình.

Bởi lẽ, dù ở bất cứ thời đại nào, chân lý ấy vẫn còn nguyên giá trị:

"Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù."

Và trận tuyến của tuổi trẻ hôm nay, chính là trận tuyến dựng xây và bảo vệ một Việt Nam hùng cường, phồn vinh, sánh vai cùng bè bạn năm châu.