NGỰA KHÔNG VỀ, THÓC KHÔNG CÒN

(Hồi ký của ông Giàng Seo Khá – người Bản Xèo)

Tôi là Giàng Seo Khá, sinh ra và lớn lên ở Bản Xèo. Nhắc đến thời thổ ty Tạ Triều Lân, lòng tôi vẫn nặng như đá đè. Ngày ấy, dân bản chúng tôi làm nương rẫy quanh năm, nhưng hạt thóc làm ra chưa kịp đầy bồ đã phải mang đi nộp cho nhà thổ ty.

Tạ Triều Lân cho người xuống từng bản thu thóc khách, năm sau cao hơn năm trước. Ngoài thóc, còn thu thuế thảo quả, thứ mà người vùng cao phải đánh đổi bằng mồ hôi và cả mạng sống nơi rừng sâu. Có mùa thảo quả mất trắng vì sương muối, nhưng thuế vẫn không giảm, dân phải vay nợ nhà quan để nộp cho đủ.

Nhà tôi có một con ngựa, là tài sản quý nhất. Một ngày, thổ ty bắt đưa ngựa đi thồ hàng cho lính Pháp. Tôi hỏi bao giờ trả, người của thổ ty chỉ cười:
“Khi quan cho về thì nó về.”
Ngựa đi rồi, không bao giờ trở lại. Công vận chuyển cũng không được trả, gọi là ăn quỵt trắng trợn.

Không có ngựa, tôi phải gùi hàng thuê cho chính thổ ty để lấy thóc nuôi vợ con. Nhiều đêm về đến nhà, lưng rớm máu, vợ tôi chỉ biết lặng lẽ nấu bát cháo loãng. Tôi nhìn con ngủ, mà ruột gan quặn thắt.

Trong bản, dân ngày càng oán. Người thì mất ruộng, người mất ngựa, người mất cả sức lao động. Chúng tôi nói với nhau trong đêm:
“Nếu cứ thế này, sống cũng chẳng khác gì chết.”

Tôi không quên ngày đầu tiên nghe tin có người nói về cách mạng, về việc người nghèo cũng có quyền sống. Lúc ấy, tôi hiểu rằng sự phẫn uất của dân Bản Xèo không phải là nỗi uất riêng của từng nhà, mà đã thành ngọn lửa âm ỉ chờ ngày bùng cháy.

Giờ đây, khi tóc đã bạc, tôi kể lại câu chuyện này cho con cháu để chúng nhớ:
có một thời, thóc bị cướp, ngựa bị lấy, mồ hôi bị vắt kiệt – và chính từ đó, Nhân dân đã đứng lên.