Người anh cả của ngành quân y

Trên hầu hết những nẻo đường của đất nước, đâu đâu cũng in dấu chân ông. Đặc biệt là những nơi có chiến sự ác liệt trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Ông là người tổ chức và chỉ đạo các lực lượng quân y tham gia phục vụ trong tất cả các chiến dịch lớn của quân đội, và cũng là người góp phần không nhỏ vào sự trưởng thành của ngành dân y. Ông là Thiếu tướng, Anh hùng LLVT nhân dân, bác sĩ Vũ Văn Cẩn, nguyên Cục trưởng Cục Quân y đầu tiên, nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế.

Túi vàng, nhẫn cưới và thuốc cho thương binh

Năm 1936, bác sĩ Vũ Văn Cẩn học tại Trường Đại học Y Dược Hà Nội, tốt nghiệp bác sĩ chuyên khoa về mắt năm 1943. Từ một trí thức đào tạo dưới chế độ thực dân Pháp, ông bước vào cuộc cách mạng từ phong trào của lớp trí thức da diết tìm đường đấu tranh cho độc lập dân tộc. Cách mạng Tháng Tám thành công, ngay khi nhận nhiệm vụ do Chủ tịch Hồ Chí Minh giao xây dựng một tổ chức chăm sóc sức khỏe cho các lực lượng vũ trang và bán vũ trang, ông đã từng bước thực hiện chủ trương xây dựng một ngành quân y chính quy và hiện đại, với nhiệm vụ cơ bản là bảo vệ sức khỏe cho quân đội, cứu chữa, điều trị cho thương binh, bệnh binh (TBBB) và 5 phương châm sáng tạo để chỉ đạo có hiệu quả mọi hoạt động của ngành trong suốt hai cuộc kháng chiến và trong xây dựng hòa bình.

Nói là thế nhưng lúc bắt tay vào việc không hề đơn giản. Bởi khi ấy cách mạng vừa mới thành công, ngân khố hầu như trống rỗng. Đã vậy thực dân Pháp không ngừng gây hấn, tìm cách phát động lại chiến tranh hòng đánh chiếm nước ta một lần nữa. Do vậy, bác sĩ Vũ Văn Cẩn phải xây dựng ngành quân y từ con số không, mọi thứ đều thiếu thốn. Là Cục trưởng, ông tất tả ngược xuôi tìm mọi cách để có thuốc và y dụng cụ phục vụ cứu chữa cho TBBB từ chiến khu về và chuẩn bị cho trường hợp chiến tranh xảy ra. Ông ghi trong hồi ký: Dụng cụ, thuốc men ban đầu lấy từ phòng mạch cũ của Anh ở phố Jacquin (nay là phố Ngô Thì Nhậm-PV); tiếp theo thì tìm mọi cách lấy từ Bệnh viện Đồn Thủy-lúc đó còn do quân đội Tưởng quản lý và mua lẻ ở các hiệu thuốc Hà Nội. Không có tiền chi tiêu thì nhờ mấy người bà con thân thuộc đi quyên góp hoặc đi vay nóng các hiệu buôn bán lớn ở phố Hàng Đào, Hàng Ngang...

Đặc biệt đến khoảng giữa năm 1946, ngành quân y rất thiếu thuốc và các phương tiện y tế, buộc phải cử người đi Hồng Công tìm mua. Nhưng Nhà nước không có tiền, Cục trưởng Vũ Văn Cẩn loay hoay mất mấy ngày, đi vay mượn khắp nơi cũng chỉ mượn được 150 đồng Đông Dương cho dược sĩ Hoàng Xuân Hà mua vé tàu còn tiền mua thuốc thì không có. Không lo ở đâu được, ông liền “huy động” vốn nhà. Bà Từ Thị Giốc là vợ ông đã trao toàn bộ số tư trang bằng vàng là của hồi môn, kể cả nhẫn cưới đựng trong một túi vải nhỏ đưa cho dược sĩ Hà. Tháng 11-1946, hàng về đến Hải Phòng, ông cho người chuyển về Thanh Oai (Hà Tây trước đây), lên Hòa Bình rồi đi Tuyên Quang, kịp phục vụ cho cuộc kháng chiến nổ ra hơn nửa tháng sau đó. Gia đình 5 người nhà ông cũng theo lên chiến khu mà trong tay không có chút tiền bạc nào dự trữ. Tất cả vốn liếng ông bà đã dùng để mua thuốc cho TBBB...

Mô hình bậc thang sau “sự cố Dốc Bùa”

Gần 30 năm đứng đầu ngành quân y rồi sau đó là Bộ trưởng Bộ Y tế, bác sĩ Vũ Văn Cẩn đã có những đóng góp rất lớn trong việc hoàn thiện cả về kỹ thuật, chất lượng và hiệu quả của công tác chăm sóc sức khỏe cho bộ đội và nhân dân. Cùng các đồng sự, Cục trưởng Vũ Văn Cẩn cần mẫn làm việc, hoàn thành mọi nhiệm vụ căn bản của ngành theo từng thời kỳ.

Trong rất nhiều đóng góp của bác sĩ Vũ Văn Cẩn cho ngành quân y, có thể kể đến quyết định của ông về việc tổ chức lại phương thức vận hành của lực lượng quân y chiến trường sau “sự cố Dốc Bùa” xảy ra hồi trung tuần tháng 1-1951 trong Chiến dịch Trần Hưng Đạo. Lần đầu tiên quân y phải đương đầu với thách thức mới: Cứu chữa thương binh trong vận động chiến đấu. Do các đội điều trị mới được thành lập nên chưa cơ động nhanh, triển khai chậm dẫn đến tình trạng ùn tắc rất đông thương binh. Khi các phẫu thuật viên tiếp nhận bệnh nhân thì đã quá muộn. Sau sự việc, Cục trưởng Vũ Văn Cẩn liền trực tiếp xuống các đội điều trị, phân tích sâu sắc những thiếu sót trong các khâu, sau đó ngay lập tức chỉ đạo mở đợt tập huấn ngắn ngày về tổ chức chiến thuật quân y cho cán bộ chỉ huy quân y đơn vị và diễn tập tổ chức bậc thang điều trị ở các sư đoàn chủ lực, bao gồm: Sơ cứu tại đại đội, bổ sung cấp cứu tại tiểu đoàn, phẫu thuật khẩn cấp tại quân y trung đoàn và phẫu thuật cơ bản tại đội điều trị sư đoàn. Trong các chiến dịch tiếp theo, công tác tải thương và cấp cứu điều trị thương binh dần tiến bộ, lần đầu mô hình bậc thang điều trị được hình thành ở cấp sư đoàn.

Trên cơ sở mô hình này, về sau, Cục Quân y luôn bố trí sẵn sàng một mạng lưới quân y hoàn chỉnh bao gồm các đội vệ sinh phòng dịch, nhiều kho dã chiến tiếp tế thuốc và hệ thống tổ chức bậc thang điều trị TBBB theo các hướng tác chiến của bộ đội. Nhờ đó giảm đáng kể tỷ lệ thương vong của TBBB.

Với quan điểm “người chiến sĩ quân y trước hết phải là người kiên định, có đạo đức phẩm chất và tình thương của người thầy thuốc với các đối tượng phục vụ là chiến sĩ, TBBB và người lao động. Mỗi cán bộ phải phấn đấu không ngừng để trở thành người thầy thuốc giỏi, đồng thời phải “như người mẹ hiền” theo lời dạy của Bác Hồ...”, Cục trưởng Cẩn đã tổ chức và đào tạo nên một đội ngũ cán bộ quân y với đủ các chức danh, có lệnh là đi. Trong 10 năm từ 1954-1964, dưới sự chỉ đạo sâu sát của Cục trưởng Vũ Văn Cẩn, ngành quân y đã đào tạo được khoảng 70 bác sĩ chuyên ngành sau đại học, 10 chuyên ngành sâu như: Chấn thương chỉnh hình, phẫu thuật răng, lồng ngực, bỏng chiến tranh... Điều này đã làm cho tổ chức quân y thêm vững mạnh để bước vào thử thách lớn lao của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Những người lính áo trắng có mặt trên tất cả các chiến trường, đóng góp công sức không nhỏ vào chiến thắng của dân tộc cũng như công cuộc xây dựng đất nước sau này.

Lá thư tâm huyết

Rời Cục Quân y về công tác tại Bộ Y tế, bác sĩ Vũ Văn Cẩn tiếp tục dành tâm huyết của mình cho việc phát triển ngành y tế nước nhà. Ông luôn giữ tác phong sát cơ sở, suy nghĩ chăm lo đến lợi ích của quần chúng, nhất là đối với người bệnh. Đại tá, PGS, TS Vũ Điện Biên, Viện trưởng Viện Tim mạch-Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, con trai ông kể rằng, có lần ông say việc đến nỗi cả tháng trời không về ăn cơm nhà khiến bà Từ Thị Giốc trách ông “coi gia đình như nhà trọ”. Còn trong trí nhớ của Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Hồng Giang, con dâu cả của ông thì bố Cẩn là hình mẫu lý tưởng để bà noi theo. Một thời gian dài được sống cùng khu nhà số 10 phố Lý Nam Đế, Hà Nội, trước khi về làm dâu con trong nhà, vì kính phục tác phong làm việc và tấm lòng chân thành hướng về người bệnh của ông mà bà đã chọn học chuyên khoa mắt-chính là chuyên ngành của bác sĩ Vũ Văn Cẩn...

Ngoài người thân trong gia đình, chúng tôi còn có may mắn được trò chuyện với nhiều đồng nghiệp cùng thời với Cục trưởng Vũ Văn Cẩn. Trong muôn vàn câu chuyện về người Anh hùng áo trắng này, tựu trung lại luôn là một tấm lòng dành cho người bệnh và công tác phát triển ngành y tế. Có lẽ chính vì thế, đến cả khi lâm bệnh nặng khó qua khỏi, ông vẫn không ngừng nghĩ về điều đó. Trước tình hình sau giải phóng miền Nam, đất nước hoàn toàn thống nhất, những cám dỗ mới của cuộc sống hòa bình hưởng thụ sau những năm dài chiến tranh gian khổ, cùng ảnh hưởng của một xã hội tiêu thụ thực dân kiểu mới do Mỹ thành lập ở miền Nam trước đây làm choáng ngợp một số người, đã có những biểu hiện tiêu cực trong một số cán bộ y tế và cơ sở khám, chữa bệnh. Trăn trở trước hiện tượng đó, dù lúc này đang mắc căn bệnh ung thư ác tính, Bộ trưởng Vũ Văn Cẩn đã giao cho Vụ trưởng Công tác chính trị Vũ Kiên và Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ, Bộ Y tế dự thảo bức thư ngỏ gửi các cán bộ ngành y tế. Bức thư chuẩn bị xong, đọc nội dung ông vẫn chưa yên tâm. Dành 3 tuần suy ngẫm, ông quyết định tự tay viết lá thư tâm huyết.

Trong thư, ngoài việc nêu những trăn trở, băn khoăn, ông còn chỉ rõ cách thức để thay đổi tình hình. Thư có đoạn: “Trong những ngày gần đây, cũng như tôi, chắc các đồng chí đều nghe hoặc thấy những việc làm sai trái ngày càng nhiều của chúng ta trong khi làm nhiệm vụ phục vụ người bệnh. Tất cả những điều tiêu cực đó đều làm cho chúng ta hết sức đau lòng và hổ thẹn. Song điều làm cho tôi lo lắng hơn là trước những sự việc có khi rất nghiêm trọng đó nhiều anh chị em chúng ta trong đó có các đồng chí phụ trách, các đảng viên đã dễ dàng bỏ qua... Tôi tin rằng trong chế độ ta, nhất định những suy nghĩ và hành động nào phù hợp với lương tâm người cán bộ y tế nhân dân thì sẽ ngày càng phát triển và ngược lại những suy nghĩ và hành động trái với lương tâm đó thì sẽ ngày càng trở nên xa lạ. Tất nhiên tôi hoàn toàn không nghĩ rằng cứ để tự nhiên như bây giờ rồi mọi công việc sẽ tốt đẹp...”.

Nhớ đến ông, ngày nay các thế hệ bộ đội quân y và những người làm công tác y tế luôn kế thừa và phát huy những thành quả ông để lại. Trong đó, có cả những dòng tâm huyết ấy...