Người anh hùng biệt động âm thầm giữa lòng Sài Gòn – Trần Văn Lai

Giữa lòng Sài Gòn những năm chiến tranh, khi mỗi con đường, góc phố đều có thể có ánh mắt của địch, có một người đàn ông mang vẻ ngoài của một nhà thầu bình thường, đi lại bằng chiếc ô tô mang biển số EL-6899, làm việc trong những cơ quan của chính quyền Sài Gòn và các tổ chức của Mỹ. Không ai biết rằng phía sau dáng vẻ ấy là một chiến sĩ biệt động đang ngày đêm hoạt động ngay giữa sào huyệt của đối phương. Ông là Trần Văn Lai, bí danh Mai Hồng Quế, một người con của quê hương Thái Bình, người đã dành gần như trọn tuổi thanh xuân cho cuộc chiến đấu giành độc lập, thống nhất đất nước.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông được tổ chức giao nhiệm vụ đặc biệt: hoạt động hợp pháp trong lòng địch, xây dựng cơ sở cách mạng, thu thập tin tức, tài liệu và chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho lực lượng biệt động Sài Gòn tiến công vào các mục tiêu quan trọng. Theo chỉ đạo của Bộ Chỉ huy Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, ông phải thực hiện phương châm “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Nghĩa là phải có một nghề nghiệp hợp pháp, tạo được quan hệ trong xã hội và có đầy đủ giấy tờ khiến đối phương không thể nghi ngờ.

Và Trần Văn Lai đã trở thành một “nhà thầu” ngay trong Dinh Độc Lập. Với tên giao dịch Mai Hồng Quế, ông có điều kiện tiếp cận những khu vực mà một chiến sĩ hoạt động bí mật bình thường khó có thể đặt chân tới. Ông còn được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ U.S.O.M của Mỹ. Từ vị trí ấy, ông âm thầm thu thập những thông tin quý giá về hệ thống cơ quan đầu não, công trình quân sự và các mục tiêu quan trọng của địch.

Một trong những chiến công đặc biệt của Trần Văn Lai là lấy được bản đồ hệ thống đường cống ngầm của Sài Gòn. Đây là tài liệu có giá trị đặc biệt đối với lực lượng biệt động. Ông không thể mang nguyên bản đồ ra ngoài, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến toàn bộ mạng lưới bị bại lộ. Vì vậy, ông cắt bản đồ thành nhiều mảnh, đánh dấu thứ tự rồi khéo léo ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua của chiếc ô tô mang danh nghĩa nhà thầu Dinh Độc Lập. Những mảnh bản đồ ấy lần lượt được đưa ra ngoài an toàn. Sau này, hệ thống cống ngầm trở thành một trong những tuyến đường quan trọng giúp lực lượng cách mạng luồn sâu, trú ẩn và tiếp cận các mục tiêu trong lòng Sài Gòn.

Nhưng Trần Văn Lai không chỉ thu thập tin tức. Ông còn trực tiếp xây dựng những căn hầm bí mật phục vụ chiến đấu. Từ năm 1962, khi tổ chức cần một địa điểm để ém quân và cất giấu vũ khí chuẩn bị cho những trận đánh lớn, ông đã bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu. Tại đây, một mình ông âm thầm đào hầm, vận chuyển từng chuyến đất đá ra ngoài mà không để địch phát hiện. Sau đó, ông tự lái ô tô vận chuyển vũ khí về cất giấu. Tổng cộng, hàng tấn vũ khí được đưa vào hầm và giữ an toàn, chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Có thể hình dung sự nguy hiểm của công việc ấy: ban ngày ông xuất hiện như một nhà thầu, một người làm ăn hợp pháp; ban đêm lại lặng lẽ kiểm tra hầm bí mật, bảo vệ vũ khí, liên lạc với cơ sở cách mạng. Chỉ cần một hành động bất thường, một người nghi ngờ hoặc một cuộc khám xét bất ngờ, tất cả có thể chấm dứt bằng cái chết. Nhưng ông vẫn kiên trì hoạt động trong nhiều năm.

Sau Tết Mậu Thân, vỏ bọc của Trần Văn Lai bị địch phát hiện. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa truy bắt gắt gao và treo thưởng tới hai triệu đồng cho việc bắt ông. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu. Theo lệnh của tổ chức, ông phải rời Sài Gòn về Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động. Những ngày tháng sau đó lại là một cuộc chiến đấu khác, âm thầm và khốc liệt không kém.

Từ năm 1970 đến 1974, Trần Văn Lai hai lần bị địch bắt giam. Chúng tra tấn dã man nhằm buộc ông khai ra những cơ sở cách mạng và đồng đội. Nhưng người chiến sĩ ấy vẫn một lòng giữ bí mật. Ông sử dụng căn cước giả mang tên Phạm Sửu, khiến đối phương không thể xác định được thân phận thật. Nhờ sự kiên trung ấy, nhiều cơ sở cách mạng và những người hoạt động cùng ông được bảo toàn.

Ngày đất nước thống nhất, Trần Văn Lai bước ra khỏi những năm tháng hoạt động bí mật. Nhưng cuộc đời ông vẫn tiếp tục gắn với nhiệm vụ. Ông tham gia công tác quân quản tại Sài Gòn, rồi công tác tại Phòng Tổng kết chiến tranh của Bộ Tư lệnh thành phố. Năm 1981, ông nghỉ hưu với quân hàm Thượng úy và là thương binh hạng ¼, tỷ lệ thương tật 81%.

Sau chiến tranh, những năm tháng tù đày và tra tấn vẫn để lại những di chứng nặng nề. Năm 2002, ông qua đời. Mãi đến năm 2015, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những đóng góp đặc biệt và sự hy sinh thầm lặng của người chiến sĩ biệt động.

Điều khiến câu chuyện về Trần Văn Lai xúc động không chỉ nằm ở những tấn vũ khí được giấu dưới lòng đất hay những tấm bản đồ được đưa ra khỏi Dinh Độc Lập. Đó còn là sự hy sinh mà gia đình ông phải chịu đựng. Có những năm tháng vợ con không biết ông đang ở đâu, đang làm gì, còn sống hay đã hy sinh. Có những lúc ông bị hiểu nhầm là người của phía bên kia. Nhưng người vợ vẫn chờ đợi, vẫn tin tưởng và tự hào về người chồng của mình.

Ngày nay, những căn hầm bí mật từng được Trần Văn Lai xây dựng đã trở thành những di tích lịch sử. Chiếc ô tô ông từng sử dụng khi hoạt động trong lòng địch cũng được lưu giữ như một chứng nhân của một thời kỳ đặc biệt. Những vật tưởng như bình thường ấy lại kể một câu chuyện phi thường: câu chuyện về một người lính đã biến chính thân phận của mình thành một “vỏ bọc”, biến căn nhà giữa phố thành kho vũ khí và biến từng chuyến xe thành những chuyến vận chuyển sinh tử.

Trần Văn Lai không phải người thường xuyên xuất hiện giữa những trận đánh lớn với tiếng súng vang trời. Ông chiến đấu bằng sự bình tĩnh, trí thông minh, lòng gan dạ và khả năng chịu đựng phi thường. Giữa một thành phố nằm trong sự kiểm soát của đối phương, ông đã sống nhiều năm như một người bình thường để làm những việc không hề bình thường.

Có những người anh hùng được nhớ đến bởi khoảnh khắc họ đứng giữa chiến trường. Cũng có những người anh hùng được nhớ đến bởi những năm tháng âm thầm sống ngay giữa lòng địch. Trần Văn Lai là một người như thế. Ông đã dành tuổi trẻ, tài sản, sức khỏe và cả cuộc đời mình cho đất nước. Những căn hầm dưới lòng Sài Gòn có thể đã trở thành di tích, chiếc xe cũ có thể đã nằm yên trong bảo tàng, nhưng câu chuyện về người chiến sĩ biệt động năm xưa vẫn còn nguyên giá trị: có những chiến công không được tạo nên bởi tiếng súng, mà được tạo nên bởi sự im lặng, lòng trung thành và một trái tim không bao giờ khuất phục.