NGƯỜI ANH HÙNG BƯỚC RA TỪ ĐỒNG RUỘNG - NGUYỄN VĂN BẢY

Có những con người khi nhắc đến, người ta thường nhớ trước hết đến bầu trời. Nhưng cũng có những người, càng tìm hiểu về họ, ta càng nhận ra nơi họ thuộc về lại là một mảnh đất rất đỗi bình dị. Nguyễn Văn Bảy là một con người như thế. Người ta nhớ ông với chiếc MiG-17, với những trận không chiến trên bầu trời miền Bắc và bảy lần lập công. Nhưng nếu chỉ nhìn ông từ trên cao, có lẽ ta sẽ bỏ quên một Nguyễn Văn Bảy khác: một người con của vùng đất Lai Vung, Đồng Tháp, từng lớn lên trong cuộc sống nông dân và sau chiến tranh lại trở về với ruộng vườn, ao cá, với những công việc rất đỗi đời thường.

Chính sự đối lập ấy khiến câu chuyện về ông trở nên đặc biệt. Một bên là bầu trời chiến tranh, nơi chỉ một khoảnh khắc cũng có thể quyết định sự sống còn; một bên là mặt đất quê nhà, nơi người phi công năm nào trở về làm một người nông dân bình dị. Giữa hai thế giới ấy là một cuộc đời mà con số “bảy” dường như cứ lặng lẽ đi theo: ông mang tên Nguyễn Văn Bảy, được đồng đội gọi là Bảy A để phân biệt với một phi công khác cùng tên; ông bảy lần bắn rơi máy bay Mỹ và bảy lần được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Huy hiệu của Người.

Nguyễn Văn Bảy, tên thật là Nguyễn Văn Hoa, sinh năm 1936 tại Lai Vung, Đồng Tháp. Năm mười bảy tuổi, ông gia nhập quân đội. Điều đáng chú ý là trước khi trở thành phi công, ông không phải một thanh niên có con đường học hành thuận lợi. Trong một lần kể lại quãng đời được tuyển chọn vào lực lượng không quân, ông từng cho biết khi ấy mình mới học hết lớp 3. Khi được chọn đi học lái máy bay, ông thậm chí còn nghĩ mình có thể được phân công lái xe tăng hoặc làm một công việc khác phù hợp hơn. Nhưng rồi cuộc đời đưa ông đến một nơi mà chính ông cũng không ngờ tới: buồng lái của một chiếc máy bay chiến đấu.

Những ngày đầu học bay không hề dễ dàng. Một người từng học chưa hết bậc phổ thông lại bước vào một chương trình huấn luyện đòi hỏi kỹ năng và khả năng thích nghi rất cao. Trong hồi ức được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, Nguyễn Văn Bảy kể rằng thời gian đầu ông thường bị say khi ngồi trên máy bay. Nhưng thay vì bỏ cuộc, ông tìm cách thích nghi và tiếp tục học. Chi tiết ấy có lẽ đáng nhớ hơn cả những con số về chiến công, bởi nó cho thấy phía sau một phi công nổi tiếng từng là một chàng trai rất bình thường, cũng có những lúc lo lắng, khó khăn và phải tự vượt qua giới hạn của mình. Sau thời gian đào tạo ở Trung Quốc, Nguyễn Văn Bảy trở về nước và được biên chế vào Trung đoàn Không quân tiêm kích 923, đơn vị sau này gắn liền với nhiều tên tuổi của Không quân nhân dân Việt Nam. Những người đồng đội cùng thời như Trần Hanh, Lâm Văn Lích và nhiều phi công khác đã cùng ông tạo nên một thế hệ phi công chiến đấu đặc biệt của những năm chống Mỹ. Tư liệu của Báo Quân đội nhân dân ghi nhận Nguyễn Văn Bảy là một trong những phi công có kỹ thuật bay tốt và quyết tâm cao, thường được phân công tham gia các trận đánh từ năm 1965.

Ngày 7 tháng 10 năm 1965 là lần đầu Nguyễn Văn Bảy trực tiếp tham gia một trận không chiến. Biên đội MiG-17 gồm Trần Huyền, Lê Trọng Huyên, Nguyễn Văn Bảy và Lưu Huy Chao xuất kích từ sân bay Đa Phúc để đánh chặn máy bay Mỹ đang tiến hành hoạt động quân sự ở khu vực sân bay Kép, Bắc Giang. Trận đánh ấy chưa đem lại chiến công bắn rơi máy bay cho Nguyễn Văn Bảy, nhưng lại để lại một thử thách rất lớn: chiếc máy bay của ông bị hư hại nặng bởi hỏa lực đối phương, với 84 mảnh xuyên vào thân, cánh và khu vực buồng lái. Ông vẫn giữ được bình tĩnh và đưa máy bay trở về an toàn. Có lẽ chính những ngày tháng như vậy đã tạo nên bản lĩnh của Nguyễn Văn Bảy. Bầu trời không cho con người nhiều thời gian để sợ hãi. Ở đó, người phi công phải giữ được sự bình tĩnh, phải tin vào những gì mình đã học và quan trọng hơn, phải biết đặt nhiệm vụ chung lên trên sự an toàn của bản thân. Nhưng điều đáng nói là bản lĩnh ấy không xuất hiện chỉ sau một đêm. Nó được hình thành từ những lần thất bại, từ những giờ học tập, từ những chuyến bay huấn luyện và từ cả những khoảnh khắc mà người lính hiểu rằng chỉ có tiến lên mới có thể hoàn thành nhiệm vụ.

Ngày 26 tháng 4 năm 1966, trên vùng trời Võ Nhai, Bắc Thái, Nguyễn Văn Bảy lập chiến công đầu tiên khi bắn rơi một máy bay F-4. Tư liệu của Báo Quân đội nhân dân mô tả trận đánh ấy là một dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời ông: khi phát hiện mục tiêu, ông chủ động tiếp cận và cuối cùng bắn hạ chiếc máy bay đối phương. Ba ngày sau, ngày 29 tháng 4, trên vùng trời Việt Trì, biên đội của ông gặp một tốp máy bay đông hơn. Nguyễn Văn Bảy tiếp tục tham gia trận đánh và bắn rơi thêm một máy bay. Những chiến công ấy mở đầu cho chặng đường mà sau này đưa ông trở thành một trong những phi công nổi tiếng của Không quân nhân dân Việt Nam. Nhưng nếu chỉ kể những con số bảy lần bắn rơi máy bay, câu chuyện sẽ trở thành một bản thống kê chiến công. Điều làm Nguyễn Văn Bảy được đồng đội nhớ đến lại còn nằm ở tính cách của ông. Trong những tư liệu viết về ông, hình ảnh người phi công không chỉ xuất hiện trong những giờ phút chiến đấu mà còn trong đời sống thường ngày. Những đồng đội từng biết ông nhớ về một người lính có phong cách giản dị, không xa cách với mọi người. Sau này, khi chiến tranh đã đi qua, ông vẫn giữ sự bình dị ấy.

Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lâm Văn Lích là một trong những người đồng đội như vậy. Hai người cùng gắn bó với Trung đoàn 923 và về sau vẫn có những dịp gặp gỡ. Một tư liệu năm 2026 ghi lại việc Nguyễn Văn Bảy từng đưa Lâm Văn Lích tới dự cuộc gặp truyền thống của Trung đoàn 923 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Những cuộc gặp của các cựu phi công sau chiến tranh không chỉ là dịp ôn lại những trận đánh năm xưa, mà còn cho thấy một điều giản dị: giữa những con người từng cùng đứng trước những thử thách khắc nghiệt, tình đồng đội có thể kéo dài rất lâu sau khi chiến tranh kết thúc.

Rồi chiến tranh lùi xa. Những người từng sống giữa bầu trời đầy biến động trở về với cuộc sống đời thường. Nguyễn Văn Bảy cũng trở về quê nhà Đồng Tháp. Điều khiến nhiều người bất ngờ là người phi công từng nổi tiếng trên bầu trời lại chọn một cuộc sống rất gần với ruộng vườn. Các tư liệu về ông ghi lại hình ảnh ông chăm sóc vườn, đặt dớn bắt cá, sống cuộc đời của một người nông dân. Nếu không biết quá khứ, có lẽ rất khó hình dung người đàn ông giản dị ấy từng là một phi công đã bảy lần lập chiến công.

Khoảng lặng ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Bảy có một chiều sâu khác. Sau chiến tranh, ông không sống mãi trong hào quang của những trận đánh. Ông trở về với đất. Người từng làm chủ bầu trời lại cúi xuống chăm một luống cây, nhìn mặt nước ao, lo cho gia đình. Có lẽ chính lúc ấy, ta mới nhìn thấy trọn vẹn con người ông. Người anh hùng không nhất thiết phải sống cả đời trong những tiếng vỗ tay. Đôi khi, điều đẹp nhất là sau khi hoàn thành nhiệm vụ với đất nước, họ trở về và sống một cuộc đời bình thường, khiêm nhường như bao người dân khác. Nhưng ký ức về bầu trời không biến mất. Nó vẫn ở trong những người đồng đội, trong những bức ảnh, những trang hồi ký và trong câu chuyện của chính Nguyễn Văn Bảy. Một trong những cuộc gặp đặc biệt nhất của ông sau này là với Joseph Charlie Plumb, cựu phi công Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam. Hai người từng ở hai phía của cuộc chiến, nhưng nhiều năm sau lại có dịp gặp nhau. Câu chuyện ấy không làm thay đổi quá khứ, nhưng khiến người ta có cơ hội nhìn chiến tranh từ một khoảng cách khác: những người từng đối đầu trên bầu trời cuối cùng đều trở về với đời sống con người, với gia đình, ký ức và những năm tháng đã đi qua. Có lẽ vì thế mà Nguyễn Văn Bảy không chỉ được nhớ đến như một phi công có bảy chiến công. Ông còn được nhớ như một người lính đã đi qua chiến tranh mà vẫn giữ được sự gần gũi với cuộc sống. Năm 2019, Báo Quân đội nhân dân giới thiệu cuốn truyện ký Người anh hùng chân đất, được nhà văn Trúc Phương viết chủ yếu từ lời kể của chính Nguyễn Văn Bảy và các đồng đội từng chiến đấu cùng ông. Cái tên “người anh hùng chân đất” nghe thật lạ: một người từng ở trên bầu trời lại được gọi bằng một hình ảnh gắn với mặt đất. Nhưng chính sự đối lập ấy lại rất phù hợp với cuộc đời ông.

Ngày 22 tháng 9 năm 2019, Nguyễn Văn Bảy qua đời tại Đồng Tháp. Người phi công từng làm nên những câu chuyện giữa trời cao trở về với đất quê nhà lần cuối. Nhưng một cuộc đời không kết thúc hoàn toàn ở ngày người ấy nằm xuống. Nó tiếp tục trong những người từng chiến đấu bên cạnh ông, trong những người con, trong những trang sách và trong ký ức của những thế hệ chưa từng gặp ông. Tôi nghĩ về Nguyễn Văn Bảy và tự hỏi: điều gì khiến một con người từ một vùng quê miền Tây, với xuất phát điểm học tập rất bình thường, có thể bước vào một lĩnh vực tưởng như quá xa với mình và trở thành một phi công chiến đấu? Có lẽ không có một câu trả lời duy nhất. Đó là sự rèn luyện, là ý chí, là hoàn cảnh lịch sử và quan trọng nhất là khả năng không đầu hàng trước giới hạn của chính mình. Từ một chàng trai chỉ học hết lớp 3 đến một phi công được đào tạo ở nước ngoài, từ những lần say máy bay đầu tiên đến những trận chiến trên bầu trời, con đường ấy không phải một đường thẳng. Nó được tạo nên từ rất nhiều lần cố gắng.

Với thế hệ chúng em hôm nay, chiến tranh đã trở thành một phần của lịch sử. Chúng em không sống trong những ngày phải cất cánh giữa tiếng báo động, cũng không phải đối mặt với những lựa chọn sinh tử của một người lính. Vì vậy, chúng em càng không thể sao chép nguyên vẹn cách sống của thế hệ trước. Điều chúng em có thể làm là học lấy tinh thần của họ theo cách phù hợp với thời đại mình: dám học điều mới, kiên trì khi gặp khó khăn, có trách nhiệm với việc mình làm và không tự giới hạn bản thân chỉ vì điểm xuất phát chưa thuận lợi.

Nguyễn Văn Bảy từng bước lên máy bay khi bản thân ông cũng không nghĩ mình sẽ trở thành phi công. Ông đã từ một người trẻ có trình độ học vấn còn hạn chế trở thành một trong những phi công tiêu biểu của Không quân nhân dân Việt Nam. Nhưng cuối cùng, sau tất cả những gì đã trải qua, ông lại chọn trở về với ruộng vườn quê nhà. Có lẽ đó là hình ảnh đẹp nhất để khép lại câu chuyện này: người từng bay rất cao vẫn nhớ mình sinh ra từ đâu. Bầu trời năm xưa đã trở lại bình yên. Những chiếc máy bay chiến đấu không còn là hình ảnh gắn với tuổi trẻ của những người lính như Nguyễn Văn Bảy nữa. Nhưng mỗi khi nhìn lên một khoảng trời trong xanh, chúng ta vẫn có thể nhớ rằng đã từng có một thế hệ đi qua bầu trời ấy bằng tuổi trẻ, lòng can đảm và những năm tháng không thể trở lại.

Nguyễn Văn Bảy đã trở về với đất. Nhưng câu chuyện của người “anh hùng chân đất” vẫn còn ở lại. Không phải để chúng em chỉ nhớ rằng ông đã bảy lần lập chiến công, mà để hiểu rằng phía sau một người anh hùng luôn là một con người rất đỗi bình thường — một người từng khó khăn, từng phải học cách vượt qua chính mình, từng có đồng đội, có gia đình và cuối cùng chỉ mong được sống bình dị trên quê hương. Và có lẽ, đó cũng là điều đẹp nhất mà một câu chuyện thời hoa lửa có thể trao lại cho hôm nay: khi biết quá khứ đã được viết nên bởi những con người bình thường dám làm những điều phi thường, chúng em sẽ hiểu rằng tương lai cũng đang chờ thế hệ mình viết tiếp — bằng những việc làm tử tế, bằng tri thức, bằng trách nhiệm và bằng cách sống sao cho những năm tháng tuổi trẻ không trôi qua vô nghĩa.