NGƯỜI ANH HÙNG CẦN VƯƠNG VÀ KHÚC TRÁNG CA NƠI NÚI RỪNG ĐỒNG XUÂN

Nhà yêu nước Nguyễn Hào Sự sinh năm 1840 tại làng Phú Xuân, tổng Xuân Vinh (có tài liệu ghi Xuân Phong), huyện Đồng Xuân, nay thuộc địa bàn xã Xuân Phước. Sinh trưởng trong một gia đình có cha mất sớm, ông được mẹ tảo tần nuôi dưỡng rồi gửi ra đất Bình Định học tập, dung nạp cả tư duy văn hóa lẫn tinh thần thượng võ. Sau khi thôi học, ông trở về quê nhà Phú Xuân mở trường dạy võ, quy tụ rất nhiều thanh niên chí hướng trong vùng đến thụ giáo. Tại đây, ông vừa rèn luyện thể chất, vừa thắp lên ngọn lửa yêu nước, chuẩn bị cho những trang sử oanh liệt đối đầu với ách đô hộ của thực dân Pháp.

Khi chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi ban ra, Nguyễn Hào Sự đã hăng hái tham gia và trở thành một trong những phó tướng, thủ lĩnh chỉ huy quân nhu quan trọng trong cuộc khởi nghĩa do thủ lĩnh Lê Thành Phương lãnh đạo ở phía bắc tỉnh. Năm 1887, khi phong trào Lê Thành Phương gặp tổn thất nặng nề và vị thủ lĩnh bị bắt, Nguyễn Hào Sự không hề nản chí. Ông cùng số nghĩa quân còn lại rút sâu vào căn cứ Hòn Ông, vùng rừng núi Đá Mài, La Hiên và căn cứ Thồ Lồ thuộc miền thượng du để tiếp tục củng cố lực lượng, chờ đợi thời cơ giải phóng quê hương.

Vào năm 1890, phong trào kháng Pháp do Nguyễn Hào Sự trực tiếp làm thủ lĩnh chính thức bùng nổ mạnh mẽ. Ông tích cực vận động đồng bào Kinh và các dân tộc thiểu số tại vùng núi miền Tây dũng cảm đứng lên kháng chiến. Nghĩa quân của ông đã dựa vào địa hình hiểm trở, liên tục tổ chức các trận phục kích, gây cho quân Pháp nhiều thiệt hại nặng nề. Dù vũ khí thô sơ và chịu sự bao vây cô lập gay gắt của kẻ thù, người con kiên trung ấy cùng các chiến sĩ vẫn giữ vững khí tiết Cần Vương sắt đá cho đến những hơi thở cuối cùng.