Người anh hùng giữa đời thường

Một tấm bản đồ vốn chỉ là những đường nét trên giấy, nhưng trong chiến tranh, một tấm bản đồ có thể mang giá trị đặc biệt. Với lực lượng biệt động Sài Gòn, bản đồ hệ thống cống ngầm của thành phố từng là một tài liệu quan trọng. Người tìm cách thu thập và đưa tài liệu ấy ra ngoài là Trần Văn Lai, một cán bộ biệt động quê Thái Bình hoạt động dưới thân phận nhà thầu khoán.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong thời gian hoạt động tại Sài Gòn - Gia Định, ông mang tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Nhiệm vụ của ông là hoạt động hợp pháp trong lòng địch, xây dựng cơ sở cách mạng, trinh sát mục tiêu và thu thập tin tức. Để không bị phát hiện, ông phải tạo dựng một cuộc sống hoàn toàn hợp pháp. Ông trở thành một nhà thầu khoán, có đầy đủ giấy tờ và có thể di chuyển bằng ô-tô.

Vỏ bọc ấy giúp Trần Văn Lai có điều kiện ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Đây là những địa điểm mà người bình thường khó có thể tiếp cận, nhưng nghề nghiệp của ông lại tạo cho ông một lý do chính đáng để xuất hiện tại đó.

Trong quá trình làm việc, ông thu thập được các bản đồ, tài liệu và thông tin về nhiều công trình quan trọng. Đáng chú ý là bản đồ hệ thống cống ngầm của thành phố Sài Gòn. Tài liệu này nếu rơi vào tay đối phương có thể khiến ông bị bắt, vì vậy việc đưa nó ra ngoài đòi hỏi sự tính toán rất kỹ lưỡng.

Trần Văn Lai cắt bản đồ thành nhiều mảnh nhỏ, đánh ký hiệu theo thứ tự rồi tìm cách ngụy trang. Những mảnh bản đồ được giấu dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Chiếc ô-tô màu trắng biển số EL-6899 vì thế trở thành một phương tiện đặc biệt trong hoạt động bí mật của ông.

Tài liệu sau đó được đưa ra ngoài cho lực lượng cách mạng. Hệ thống cống ngầm giúp cán bộ, chiến sĩ có thêm phương án luồn lách, trú ẩn và tiếp cận mục tiêu trong nội thành. Giá trị của những thông tin ấy còn được phát huy trong các hoạt động từ trước Tết Mậu Thân 1968 cho đến những năm cuối của cuộc chiến.

Nhưng Trần Văn Lai không chỉ làm nhiệm vụ thu thập tài liệu. Ông còn trực tiếp xây dựng những cơ sở phục vụ hoạt động biệt động. Từ năm 1962, ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại những căn nhà này, ông tự đào hầm, đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài và xây dựng nơi cất giấu vũ khí. Sau đó, ông tự lái xe thực hiện ba chuyến vận chuyển, đưa hơn 2,5 tấn vũ khí về hầm để chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đến năm 1966, ông tiếp tục xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Những công việc chuẩn bị ấy được tiến hành nhiều năm trước thời điểm trận đánh, trong sự bí mật gần như tuyệt đối.

Sau Tết Mậu Thân, lực lượng biệt động bị đối phương truy lùng. Trần Văn Lai bị lộ, bị treo thưởng hai triệu đồng và mất phần lớn tài sản. Ông phải rời Sài Gòn, lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Ngày nay, chiếc xe trắng tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình không chỉ là một hiện vật cơ học. Nó gợi lại những chuyến đi mà bên trong xe có thể là những mảnh bản đồ nhỏ bé nhưng mang ý nghĩa lớn. Và đằng sau mỗi chuyến đi ấy là sự bình tĩnh của một người luôn phải đối mặt với nguy hiểm nhưng không được phép để lộ thân phận.