NGƯỜI “BÁC SĨ” CỦA CON ĐƯỜNG

Ngày mùng 3 Tết Nguyên đán năm 1967.

Trong khi ở miền Bắc nhiều gia đình đang đón Tết, trên tuyến đường Trường Sơn, những đoàn xe vẫn phải tìm cách vượt qua một vùng đất vừa trải qua những trận bom.

Mặt đường bị cày xới.

Đất đá văng tung tóe.

Những hố bom nối tiếp nhau.

Và nguy hiểm nhất không phải lúc nào cũng là quả bom vừa rơi xuống.

Có những quả bom đã nằm im dưới lòng đất nhưng chưa phát nổ.

Chúng có thể chờ hàng giờ.

Có thể chờ nhiều ngày.

Và chỉ một tác động nhỏ cũng có thể biến đoạn đường thành một cái bẫy chết người.

Trong những trường hợp ấy, người lính công binh phải tìm cách vô hiệu hóa bom mà vẫn giữ được con đường cho xe qua.

Một trong những người làm công việc đó là Nguyễn Thị Vân Liệu, cô gái quê Quyển Sơn, Kim Bảng, Hà Nam.

Chị sinh năm 1945.

Năm 1965, khi vừa tròn 20 tuổi, Vân Liệu tình nguyện gia nhập lực lượng thanh niên xung phong.

Con đường chị đi không bắt đầu bằng một chiến công.

Nó bắt đầu bằng một quyết định rời quê.

Trước đó, Vân Liệu từng làm công nhân tại một xưởng cơ khí thuộc Nhà máy liên hợp dệt Nam Định. Chị nổi tiếng với những sáng kiến cải tiến kỹ thuật và từng được cấp thẻ kiện tướng của nhà máy.

Nhưng hoàn cảnh gia đình khiến con đường công việc của chị gặp nhiều trở ngại.

Cha chị đã di cư vào Nam từ năm 1955.

Trong bối cảnh đất nước chia cắt, lý lịch ấy trở thành một gánh nặng đối với cô gái trẻ.

Có lúc chị không được tiếp tục công việc ở nhà máy.

Có lúc ngay cả việc được đi sâu vào tuyến lửa cũng gặp trở ngại.

Nhưng Vân Liệu vẫn đăng ký thanh niên xung phong.

Rồi chị lên đường.

Từ Nghệ An, chị tiếp tục hành quân vào Quảng Bình.

Hai mươi hai ngày đêm đi qua mưa bom, thời tiết khắc nghiệt và những chặng đường gian khổ, cuối cùng chị mới đến được nơi tập kết.

Từ đây, Vân Liệu bước vào tuyến đường Trường Sơn.

Một cô gái có vóc dáng bình thường.

Một người từng làm việc trong nhà máy.

Một người mới chỉ có trình độ văn hóa đến cấp 2 bổ túc.

Nhưng trên tuyến đường mới, chị nhanh chóng chứng tỏ mình bằng khả năng làm việc và sự gan dạ.

Đơn vị của Vân Liệu tham gia mở đường Quyết Thắng, tuyến đường dài khoảng 124 km trong giai đoạn đầu.

Công việc của họ là mở đường, phá đá, san lấp và khắc phục những đoạn bị bom đánh phá.

Mỗi khi máy bay xuất hiện, con người phải tìm nơi trú ẩn.

Khi bom ngừng, họ lại lao ra mặt đường.

Đường bị đánh ở đâu thì sửa ở đó.

Có hố bom thì lấp.

Có đất đá chắn đường thì dọn.

Có bom chưa nổ thì phải xử lý.

Không có khái niệm “chờ ngày mai”.

Bởi ngày mai, những đoàn xe vẫn phải đi qua.

Và nếu con đường bị tắc, hàng hóa, thuốc men, đạn dược và bộ đội không thể tiếp tục tiến về phía trước.

Vân Liệu đặc biệt nổi tiếng với công việc phá bom nổ chậm.

Đó là một trong những nhiệm vụ nguy hiểm nhất trên tuyến đường.

Một quả bom nằm dưới đất không giống một hố bom thông thường.

Không ai biết chính xác nó sẽ phát nổ lúc nào.

Nếu dùng lượng thuốc nổ quá lớn, quả bom có thể bị phá nhưng mặt đường cũng bị phá theo.

Nếu xử lý không đúng cách, người làm nhiệm vụ có thể mất mạng.

Vân Liệu đã tìm ra một cách xử lý hiệu quả hơn.

Ngày 11 tháng 2 năm 1967, tức mùng 3 Tết, một quả bom nổ chậm nằm giữa đường được phát hiện.

Thân bom đã chui sâu xuống đất.

Phần đầu vẫn nhô lên.

Đường giao thông không thể tiếp tục sử dụng nếu quả bom chưa được xử lý.

Vân Liệu phân công hai người đứng cảnh giới ở hai đầu.

Còn chị trực tiếp tiếp cận quả bom.

Trong tay chị lúc ấy chỉ có một con dao rựa.

Chị cúi xuống đào đất.

Đất trên mặt đường đã bị bom đạn cày xới nên khá tơi.

Nhưng càng đào sâu, mức độ nguy hiểm càng tăng.

Chị phải cúi sát mặt đất.

Phải luồn tay xuống dưới thân bom.

Từng chút đất được moi ra.

Sau khi tạo được khoảng trống dưới quả bom, Vân Liệu dùng một mảnh bìa cứng gói khoảng 1,3 kg thuốc nổ, tạo thành hình phễu.

Phần thuốc nổ được ép dưới thân bom.

Một kíp mìn định hướng được đặt vào chóp phễu.

Sau đó đất được nện chặt lại.

Tất cả phải được thực hiện trong thời gian ngắn.

Không có thiết bị hiện đại.

Không có máy móc chuyên dụng.

Chỉ có kinh nghiệm, sự chính xác và đôi tay của người lính.

Khi mọi thứ hoàn tất, Vân Liệu châm kíp rồi chạy ra xa.

Một tiếng nổ vang lên.

Rồi một tiếng nổ thứ hai.

Những người đứng cảnh giới chạy trở lại.

Quả bom đã biến mất.

Nhưng điều đặc biệt là mặt đường gần như vẫn còn nguyên.

Trên mặt đường chỉ còn một lỗ nhỏ, được mô tả có kích thước khoảng bằng một chiếc chảo con.

Một quả bom nổ chậm đã được phá.

Nhưng con đường vẫn được giữ lại.

Và quan trọng hơn, cách làm ấy chỉ sử dụng khoảng một nửa lượng thuốc nổ so với phương pháp thông thường.

Đối với một tuyến đường liên tục bị đánh phá, điều này có ý nghĩa rất lớn.

Bởi mục tiêu không chỉ là phá quả bom.

Mục tiêu là phá bom để xe vẫn có thể đi.

Vì vậy, những người lính công binh trên tuyến Trường Sơn gọi Vân Liệu bằng một cách ví von rất đặc biệt:

“Bác sĩ diệt vi trùng trong mạch máu giao thông.”

Con đường được ví như mạch máu.

Bom nổ chậm giống như những vật cản nằm trong mạch máu ấy.

Và nhiệm vụ của người phá bom là loại bỏ chúng mà không làm tổn thương chính con đường.

Phương pháp của Vân Liệu sau đó được áp dụng trên tuyến đường Trường Sơn.

Không phải bằng một bài giảng dài.

Mà bằng chính kết quả của những lần xử lý bom giữa thực địa.

Một quả bom được phá.

Một đoạn đường được giữ.

Một đoàn xe tiếp tục chạy.

Rồi phương pháp ấy được truyền lại cho những người khác.

Năm 1967, Vân Liệu được bầu dự Đại hội chiến sĩ thi đua mùa khô 1966–1967 tại Hương Đô, Hà Tĩnh.

Ngày 2 tháng 9 năm 1967, chị được tặng Huy hiệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Những chiến công của cô gái quê Hà Nam bắt đầu được biết đến trên toàn tuyến.

Nhưng chiến tranh vẫn tiếp diễn.

Và bom vẫn rơi.

Đầu năm 1968, Vân Liệu tiếp tục làm nhiệm vụ trên tuyến đường Trường Sơn.

Chị vẫn là người trực tiếp đối diện với những quả bom chưa nổ.

Vẫn là người phải lao ra mặt đường sau mỗi trận đánh.

Vẫn là một trong những người giữ cho tuyến giao thông không bị đứt.

Cho đến ngày 27 tháng 5 năm 1968.

Hôm ấy, một trận bom B-52 đánh xuống tuyến đường Trường Sơn.

Vân Liệu hy sinh tại km số 3, đường 18 Trường Sơn.

Chị mới 23 tuổi.

Một người con gái từng đứng trước quả bom nổ chậm và tìm được cách phá nó mà không làm hỏng đường, cuối cùng không thể trở về sau một trận bom rải thảm.

Chiến tranh lấy đi cuộc đời chị khi tuổi xuân còn rất ngắn.

Nhưng câu chuyện không dừng lại ở ngày chị hy sinh.

Nhiều năm sau, đồng đội và người thân vẫn tiếp tục tìm kiếm tư liệu về Vân Liệu.

Những thành tích của chị được xác minh.

Những câu chuyện về những lần phá bom được ghi lại.

Những người từng sống và chiến đấu cùng chị kể lại ký ức của mình.

Đến ngày 10 tháng 4 năm 2001, Chủ tịch nước ký quyết định truy tặng Nguyễn Thị Vân Liệu danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ba mươi ba năm sau ngày hy sinh, tên tuổi của cô gái 23 tuổi mới chính thức được ghi nhận bằng danh hiệu cao quý ấy.

Nhưng có lẽ, điều còn lại rõ nhất về Vân Liệu không phải là tấm bằng hay danh hiệu.

Mà là con đường.

Một con đường từng bị bom đánh nát.

Một quả bom nằm sâu dưới đất.

Một cô gái cúi xuống giữa mặt đường.

Một con dao rựa.

Một ít thuốc nổ.

Và một phương pháp khiến quả bom biến mất mà con đường vẫn còn đó.

Đường Trường Sơn từng được gọi là huyết mạch.

Những đoàn xe muốn đi qua phải có người giữ đường.

Và những người giữ đường ấy nhiều khi không có cơ hội nhìn thấy đoàn xe mà mình bảo vệ đi đến đâu.

Họ chỉ biết rằng:

Hố bom phải được lấp.

Bom phải được phá.

Đường phải được thông.

Xe phải được đi.

Vân Liệu đã sống và chiến đấu trong chính nhịp điệu ấy.

Không phải mỗi ngày đều có một chiến công lớn.

Có những ngày chỉ là vài mét đường được sửa.

Một hố bom được lấp.

Một quả bom được vô hiệu hóa.

Nhưng hàng nghìn công việc nhỏ như thế đã giữ cho một tuyến đường dài hàng nghìn cây số không bị cắt đứt.

Và trong số những người làm công việc tưởng như chỉ là “sửa đường” ấy, có một cô gái đã biến việc phá bom thành một kỹ thuật.

Để rồi đồng đội gọi chị bằng một cái tên rất đẹp:

người bác sĩ của mạch máu giao thông.

Bởi bác sĩ cứu một cơ thể bằng cách giữ cho mạch máu không bị tắc.

Còn Nguyễn Thị Vân Liệu đã dùng tuổi xuân của mình để giữ cho một con đường không bị tắc giữa những trận bom.

Chị không thể đi hết con đường Trường Sơn.
Nhưng có những đoạn đường đã được nối tiếp bởi chính bàn tay của chị.

Và ở nơi chị nằm lại, giữa núi rừng Trường Sơn, tuổi 23 của một cô gái vẫn còn được nhắc nhớ như một phần của con đường từng nối hậu phương với tiền tuyến.