Người bác sĩ mặc áo blouse bước ra khỏi thành phố

Đêm 23 tháng 10 năm 1945, từ hướng sông Tiền, tiếng súng bất ngờ dội vào thị xã Mỹ Tho.

Quân Pháp bắt đầu tiến đánh thành phố. Những con đường vốn đông người qua lại trở nên hỗn loạn. Chính quyền cách mạng non trẻ và các lực lượng kháng chiến phải nhanh chóng rút ra ngoài để bảo toàn lực lượng.

Trong đêm ấy, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đứng trước một lựa chọn có thể quyết định toàn bộ phần đời còn lại của mình.

Ông đang có một phòng mạch nổi tiếng tại trung tâm thị xã. Ông từng được đào tạo ở Hà Nội rồi sang Pháp tu nghiệp. Vợ ông là con gái duy nhất của một gia đình giàu có bậc nhất vùng Ba Tri. Nếu ở lại, vị bác sĩ Tây học có thể tiếp tục sống trong một căn nhà đầy đủ tiện nghi và chữa bệnh cho những người có khả năng trả tiền.

Nhưng sáng hôm sau, khi tiếng súng tạm im, người dân nhìn thấy bác sĩ Trần Hữu Nghiệp mặc áo blouse, đội chiếc mũ của thầy thuốc, tay xách cặp da, bình thản đi theo đường lớn ra khỏi Mỹ Tho.

Ông không tìm nơi trú ẩn cho riêng mình.

Ông đi vào kháng chiến.

Trần Hữu Nghiệp sinh năm 1911 tại xã Tân Thủy, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre. Gia đình ông thuộc tầng lớp trung nông ở một làng quê ven biển. Bằng nghị lực học tập, ông giành được học bổng vào Trường Đại học Y khoa Hà Nội.

Năm 1937, Trần Hữu Nghiệp tốt nghiệp bác sĩ và được sang Paris tu nghiệp. Năm 1938, khi mới 27 tuổi, ông trở về nước. Sau khi kết hôn, hai vợ chồng đến Mỹ Tho mở phòng mạch.

Không lâu sau, tên tuổi bác sĩ Trần Hữu Nghiệp được nhiều người biết đến. Ông chữa bệnh giỏi nhưng không coi y nghiệp chỉ là con đường làm giàu. Khi gặp những bệnh nhân nghèo, ông thường tìm cách giúp đỡ và giảm bớt chi phí chữa trị cho họ.

Phòng mạch của ông nằm gần trung tâm các cơ quan hành chính, vì thế người bác sĩ trực tiếp chứng kiến những biến động lớn của năm 1945. Chính quyền thực dân Pháp sụp đổ rồi bộ máy của Nhật thay thế. Nhưng dù người cai trị mang quốc tịch nào, người dân Việt Nam vẫn chưa có quyền tự quyết định số phận của mình.

Khi Cách mạng Tháng Tám thành công ở Mỹ Tho, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Trần Văn Hiển đến gặp và mời Trần Hữu Nghiệp tham gia Mặt trận Việt Minh. Cùng đi còn có Bí thư Tỉnh ủy Dương Khuy.

Người bác sĩ nhận lời.

Ông được phân công vào Ban Tuyên truyền của Mặt trận Việt Minh tỉnh Mỹ Tho. Những buổi chiều, ông đứng nói chuyện tại rạp hát Thầy Năm Tú. Người nghe phần đông là công chức, thân hào và cư dân trong thành phố.

Trần Hữu Nghiệp không diễn thuyết bằng những lời xa xôi. Ông nhắc đến chính cảnh sống mà mọi người đều hiểu. Dưới chế độ thuộc địa, một người Việt Nam muốn đi lại phải mang theo giấy xác nhận đã nộp thuế thân. Mức thuế mỗi năm khoảng bốn đồng bạc, trong khi một ngày làm cu li chỉ được trả chừng hai hào. Với người nghèo, số tiền ấy là gánh nặng quá lớn.

Ông nói với những người đang lắng nghe rằng nếu chưa có độc lập, mỗi người vẫn phải sống trong kiếp bị trị.

Chỉ hai tháng sau Cách mạng Tháng Tám, quân Pháp quay lại đánh chiếm Mỹ Tho. Chính vào buổi sáng ấy, chiếc áo blouse của Trần Hữu Nghiệp đã xuất hiện trên con đường dẫn ra khỏi thành phố.

Đó là một hình ảnh đặc biệt. Ông không thay áo thầy thuốc bằng quân phục bởi hành trang ông đem vào kháng chiến chính là y nghiệp. Trong chiến khu, ông được giao bảo vệ sức khỏe cho các chiến sĩ Vệ quốc đoàn, sau đó đảm nhiệm các cương vị Tổng thanh tra Quân y và Phó giám đốc Sở Y tế Nam Bộ.

Điều kiện cứu chữa khi ấy vô cùng thiếu thốn. Thuốc men, bông băng và dụng cụ y khoa đều khan hiếm. Những cơ sở điều trị phải thường xuyên di chuyển để tránh các cuộc càn quét. Ngoài thương tích do chiến đấu, sốt rét và các bệnh truyền nhiễm cũng liên tục đe dọa cán bộ, chiến sĩ.

Trong hoàn cảnh ấy, một bác sĩ không thể chỉ trực tiếp chữa bệnh. Muốn cứu được nhiều người hơn, phải đào tạo thêm y tá, y sĩ và cán bộ quân dân y.

Tháng 3 năm 1946, Trần Hữu Nghiệp cùng bà Nguyễn Thị Định, nhà giáo Ca Văn Thỉnh và một số cán bộ Bến Tre vượt biển ra miền Bắc. Nhiệm vụ của đoàn là báo cáo tình hình Nam Bộ và xin Trung ương chi viện vũ khí cho chiến trường.

Chuyến đi trên biển đầy hiểm nguy. Phương tiện thô sơ phải vượt qua vùng tuần tra của đối phương. Nhưng đoàn đã hoàn thành nhiệm vụ và gặp được Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Sau đó, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp được giữ lại miền Bắc công tác một thời gian. Giữa năm 1947, ông cùng một đoàn cán bộ, trong đó có bác sĩ Nguyễn Thiện Thành, vượt Trường Sơn trở lại Nam Bộ.

Một lần nữa, người bác sĩ chọn đường về nơi đang cần mình nhất.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Trần Hữu Nghiệp tập kết ra Bắc. Năm 1956, ông trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Cán bộ y tế Trung ương. Kinh nghiệm từ những bệnh xá giữa chiến khu được ông chuyển thành bài giảng, giáo trình và phương pháp đào tạo cho những thế hệ cán bộ y tế mới.

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ ngày càng ác liệt, ông lại xin trở về miền Nam.

Năm 1965, ở tuổi 54, Trần Hữu Nghiệp vượt Trường Sơn lần nữa. Ông được giao làm Hiệu trưởng Trường Đào tạo cán bộ y tế trung – cao cấp miền Nam. Giữa rừng già và bom đạn, nhà trường tiếp tục đào tạo những người thầy thuốc phục vụ chiến trường.

Cơ sở vật chất có thể chỉ là những lán trại đơn sơ, nhưng yêu cầu đối với người học không hề thấp. Họ vừa phải nắm kiến thức chuyên môn, vừa biết ứng biến khi thiếu thuốc, thiếu điện và không có đủ dụng cụ. Nhiều học viên sau khi tốt nghiệp lập tức được đưa tới bệnh viện dã chiến hoặc các đơn vị chiến đấu.

Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp còn tham gia bảo vệ sức khỏe cho cán bộ Trung ương Cục miền Nam và Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục giảng dạy tại Trường Quản lý y tế phía Nam cho tới khi nghỉ hưu năm 1979.

Không chỉ dạy trong trường, ông còn viết nhiều cuốn sách phổ biến kiến thức cho người dân như Chữa bệnh cho con khi xa thầy thuốc, Nói chuyện với người uống rượu, Nói chuyện với người hút thuốc lá, Sanh khỏe đẻ vui và Nuôi con. Những cuốn sách có tên giản dị ấy thể hiện mong muốn đưa kiến thức y khoa đến với cả những gia đình ở xa bệnh viện.

Năm 1988, ông được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân trong đợt đầu tiên. Ông qua đời ngày 23 tháng 12 năm 2006, sau một cuộc đời kéo dài gần trọn thế kỷ.

Từ buổi sáng tháng 10 năm 1945 đến những lớp học giữa rừng miền Nam, Trần Hữu Nghiệp luôn giữ nguyên căn cước của một người thầy thuốc.

Chiếc áo blouse ông mặc khi bước khỏi Mỹ Tho không chỉ là một bộ trang phục. Nó giống như lời tuyên bố rằng từ giây phút ấy, kiến thức của ông không còn phục vụ cho cuộc sống sung túc của riêng một người.

Nó thuộc về những người lính bị thương, những bệnh nhân nghèo và những thế hệ thầy thuốc của một đất nước đang chiến đấu để giành lại quyền sống của mình.