Người bán chiếc xe đạp để làm ra hộp sơn Việt Nam

Năm 1945, trên những con phố Hải Phòng xuất hiện ngày càng nhiều trẻ em đói lả. Có em mất cha mẹ trong nạn đói, lang thang giữa thành phố cảng mà không biết sẽ ăn gì trong ngày hôm ấy.

Tại số 46 phố Lạch Tray, vợ chồng nhà kỹ nghệ Nguyễn Sơn Hà mở một cơ sở nuôi dạy trẻ mồ côi. Những đứa trẻ được đưa về đây, có chỗ ăn, chỗ ngủ và người chăm sóc. Tiền duy trì cơ sở đến từ khối tài sản mà ông đã gây dựng bằng nghề sản xuất sơn.

Nhưng ít ai biết cơ nghiệp ấy bắt đầu từ một chiếc xe đạp.

Nguyễn Sơn Hà sinh năm 1894 tại Hà Nội, quê gốc ở làng Phượng Cách, phủ Quốc Oai. Gia đình không khá giả nên ông phải nghỉ học sớm và đi làm. Sau khi đến Hải Phòng, ông xin được một chân kế toán tại hãng sơn Sauvage Cottu của Pháp.

Công việc của Nguyễn Sơn Hà là ghi chép sổ sách, không phải đứng bên máy nghiền hay pha hóa chất. Tuy nhiên, ông luôn quan sát cách người Pháp sản xuất sơn. Ngoài giờ làm, ông tìm đọc tài liệu và hỏi thêm kinh nghiệm của công nhân trong xưởng.

Ngành sản xuất sơn khi ấy gần như nằm hoàn toàn trong tay các hãng nước ngoài. Người Việt chủ yếu làm công hoặc làm đại lý bán sản phẩm. Việc một thanh niên mới học hết bậc tiểu học muốn tự chế tạo sơn được xem là một ý tưởng khó thực hiện.

Nguyễn Sơn Hà vẫn quyết định nghỉ việc. Ông bán chiếc xe đạp, tài sản có giá trị của mình, để lấy vốn mở một cửa hàng nhỏ. Ban ngày ông nhận quét vôi, sơn nhà và kẻ biển hiệu. Khi cửa hàng đóng cửa, ông bắt đầu thử nghiệm làm sơn dầu.

Những mẻ đầu tiên liên tiếp thất bại. Có mẻ lâu khô, có mẻ không đủ độ bóng hoặc nhanh bong khỏi bề mặt. Không có phòng thí nghiệm hiện đại, ông dùng những dụng cụ tự tạo, nghiền nguyên liệu bằng cối đá rồi ghi nhớ tỷ lệ của từng lần pha chế.

Nguyễn Sơn Hà tìm cách tận dụng nguyên liệu sẵn có trong nước như dầu trẩu, dầu thầu dầu và nhựa thông. Việc này vừa giúp giảm chi phí, vừa hạn chế sự lệ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

Cuối cùng, những hộp sơn đạt yêu cầu được đưa ra thị trường dưới nhãn hiệu Resistanco, một tên gọi gợi ý nghĩa bền chắc. Sơn có giá thấp hơn hàng ngoại nhưng vẫn bảo đảm độ bóng và khả năng bám. Từ một cửa hàng thủ công, đến khoảng năm 1920–1922, Nguyễn Sơn Hà đã gây dựng được xưởng sơn của riêng mình tại Hải Phòng.

Các dòng sản phẩm sau đó ngày càng đa dạng: Resistanco dùng cho nhiều bề mặt, Durolac dùng sơn ô tô, Ideal dùng trong những công việc thông thường. Hàng hóa được tiêu thụ tại nhiều địa phương và có mặt ở một số thị trường Đông Dương.

Sự phát triển của hãng sơn khiến các doanh nghiệp ngoại quốc phải chú ý. Một số hãng tìm cách cạnh tranh và chèn ép, nhưng sản phẩm của Nguyễn Sơn Hà vẫn giữ được thị trường nhờ giá thành và chất lượng.

Ông trở thành một trong những nhà kỹ nghệ Việt Nam tiêu biểu đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, tiền bạc không phải phần duy nhất trong di sản của ông.

Khi nạn đói năm 1945 tràn đến Hải Phòng, vợ chồng Nguyễn Sơn Hà cùng những nhà hảo tâm tổ chức cứu tế, phát chẩn và chăm sóc trẻ mồ côi. Cơ sở tại số 46 Lạch Tray là nơi cưu mang những em nhỏ mất gia đình trong thảm họa khiến khoảng hai triệu người Việt Nam chết đói trên phạm vi miền Bắc và Bắc Trung Bộ, theo con số thường được ghi nhận trong các tài liệu lịch sử.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Chính phủ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải đối diện với một ngân khố gần như trống rỗng. Ngày 4 tháng 9 năm 1945, Chính phủ ban hành sắc lệnh tổ chức Quỹ Độc lập. Tiếp đó, “Tuần lễ Vàng” được phát động để vận động nhân dân đóng góp tài sản.

Tại Hải Phòng, gia đình Nguyễn Sơn Hà ủng hộ hàng vạn đồng Đông Dương và hơn 10,5 kg vàng. Theo tài liệu của thành phố Hải Phòng, đây là mức đóng góp lớn nhất tại địa phương trong đợt vận động ấy.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng đề nghị Nguyễn Sơn Hà nhận chức Bộ trưởng Bộ Kinh tế. Sau nhiều đêm suy nghĩ, ông gửi thư xin từ chối vì tự nhận mình học ít, khả năng còn hạn chế và lo không đảm đương được một trọng trách liên quan đến quốc kế dân sinh.

Ông không nhận ghế bộ trưởng, nhưng vẫn tham gia công việc của đất nước. Trong cuộc Tổng tuyển cử ngày 6 tháng 1 năm 1946, Nguyễn Sơn Hà trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I tại Hải Phòng.

Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp lan rộng, phía Pháp từng tìm cách lôi kéo ông trở lại vùng kiểm soát của họ, hứa bảo đảm tài sản và hoạt động sản xuất. Nguyễn Sơn Hà lựa chọn rời bỏ nhà máy, đưa gia đình lên chiến khu Việt Bắc.

Tại căn cứ kháng chiến, người từng làm chủ một hãng sơn lớn tham gia tăng gia sản xuất và tiếp tục nghiên cứu những sản phẩm phục vụ đời sống. Ông tìm cách làm áo đi mưa, thuốc ho và lương khô cho bộ đội. Kiến thức công nghiệp được tích lũy trong thời bình nay được sử dụng trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác.

Gia đình ông cũng phải trả giá cho lựa chọn ấy. Người con trai cả là Nguyễn Sơn Lâm tham gia chiến đấu và hy sinh tại Đông Khê năm 1950.

Sau năm 1954, Nguyễn Sơn Hà trở về Hải Phòng, tiếp tục tham gia Quốc hội và các hoạt động xã hội. Ông qua đời năm 1980, thọ 86 tuổi.

Ngày nay, Hải Phòng có một tuyến phố mang tên Nguyễn Sơn Hà. Tên ông cũng được nhắc đến trong lịch sử công nghiệp thành phố như người đặt nền móng cho ngành sản xuất sơn của người Việt.

Nhưng câu chuyện về Nguyễn Sơn Hà không chỉ là chuyện một doanh nhân cạnh tranh thành công với hàng ngoại. Điều đáng nhớ hơn là cách ông sử dụng thành quả của lao động: mở cửa đón trẻ mồ côi, góp vàng cho quốc gia và sẵn sàng bỏ lại một nhà máy đang phát đạt khi đất nước bước vào kháng chiến.

Chiếc xe đạp ông bán đi lúc khởi nghiệp có thể chỉ đổi được một khoản vốn nhỏ. Từ khoản vốn ấy, Nguyễn Sơn Hà đã làm ra những hộp sơn đầu tiên mang nhãn hiệu Việt Nam và để lại một bài học lớn: giá trị của một cơ nghiệp không chỉ được đo bằng số hàng hóa bán ra, mà còn bằng những con người được nó chở che trong lúc gian nan nhất.