Người Bí thư kiên trung và tấm áo bất tử nơi Côn Đảo

Vũ Văn Hiếu (1907-1943), người con ưu tú của quê hương Hải Hậu, Nam Định, đã khắc ghi tên mình vào lịch sử như một biểu tượng sáng ngời của lòng trung thành vô hạn với Đảng và giai cấp công nhân. Xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo đông con, từ nhỏ ông đã bộc lộ sự ham học và tinh thần yêu nước. Sau những năm tháng học tập tại Hải Phòng và tham gia các phong trào đấu tranh của học sinh như đòi tự do cho cụ Phan Bội Châu, ông đã bị đuổi học và chọn con đường dấn thân vào đời sống gian cực của thợ mỏ để thực hiện lý tưởng cách mạng.

Năm 1928, Vũ Văn Hiếu ra Hòn Gai, bắt đầu những ngày tháng làm phu đẩy xe goòng sắt nặng hàng tấn tại Sở Mới. Trong môi trường làm việc khắc nghiệt, ông không chỉ nhanh chóng nắm vững nghề mà còn dùng sự điềm đạm, nhã nhặn để cảm hóa, đoàn kết những người thợ mỏ, giúp họ hiểu rõ những thủ đoạn bóc lột của chủ mỏ và cai thầu. Tháng 11/1929, sau khi được các đồng chí thực hiện phong trào "vô sản hóa" giác ngộ, ông chính thức trở thành đảng viên của chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng Hòn Gai.

Với sự sáng tạo trong công tác quần chúng, ông đã biến các ổ cờ bạc tại Hà Tu thành hội "chơi họ" để giúp đỡ nhau, lập ra các tổ tập võ, sinh hoạt văn nghệ để tuyên truyền giác ngộ công nhân. Tháng 4/1930, ông được bầu làm Bí thư Đảng ủy mỏ Hòn Gai - Cẩm Phả. Đặc biệt, vào tháng 10/1930, khi Đặc khu Đông Triều - Hòn Gai - Cẩm Phả được thành lập, Vũ Văn Hiếu vinh dự trở thành người Bí thư Đặc khu ủy đầu tiên của Khu mỏ Quảng Ninh. Dưới sự lãnh đạo của ông, phong trào công nhân mỏ bùng lên mạnh mẽ, tiêu biểu là sự kiện lá cờ đỏ búa liềm tung bay trên đỉnh núi Bài Thơ vào ngày Quốc tế Lao động 1/5/1930.

Cuộc đời hoạt động của ông là một hành trình đầy gian khổ qua các nhà tù thực dân. Ông bị bắt nhiều lần và phải chịu những đòn tra tấn dã man nhưng chưa bao giờ khuất phục. Sau khi bị đày ra Côn Đảo lần thứ nhất năm 1931 với án 20 năm tù, ông được trả tự do vào năm 1936 và tiếp tục hoạt động tại nhiều nơi trước khi đảm nhiệm vai trò phụ trách cơ quan Văn phòng Trung ương Đảng năm 1939. Đầu năm 1940, ông bị bắt lần nữa cùng các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Lê Duẩn và đã dũng cảm nhận hết trách nhiệm về mình để bảo vệ các đồng chí chủ chốt: "Tôi chịu đòn, chịu chết thay cho các đồng chí để các đồng chí sống mà hoạt động cho Đảng".

Đầu năm 1941, thực dân Pháp đày ông ra Côn Đảo lần thứ hai. Tại đây, trong điều kiện giam cầm khắc nghiệt và căn bệnh lao hành hạ, Vũ Văn Hiếu vẫn luôn giữ vững khí tiết. Giây phút cuối cùng vào ngày 26/4/1942, khi biết mình không thể qua khỏi, ông đã thực hiện một cử chỉ bất tử: cởi chiếc áo duy nhất đang mặc trao cho đồng chí Lê Duẩn và nói: "Giờ chỉ có cách tôi đưa bộ quần áo này cho đồng chí mặc để đồng chí sống mà hoạt động cho Đảng". Sự hy sinh của ông ở tuổi 35 đã trở thành huyền thoại, được nhà thơ Tố Hữu ca ngợi qua câu thơ: "Chết còn chút áo cho nhau/ Miếng cơm giành để người sau ấm lòng".

Ghi nhận công lao to lớn ấy, liệt sĩ Vũ Văn Hiếu đã được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vào năm 2015. Hình ảnh người Bí thư đầu tiên của vùng mỏ với tinh thần "Sống vì Đảng mà chết cũng không rời Đảng" mãi là niềm tự hào và là ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ hôm nay. Tại Quảng Ninh, những tượng đài sừng sững của ông tại Hà Tu và Công viên hoa Hạ Long vẫn ngày đêm nhắc nhở hậu thế về một nhân cách cộng sản cao đẹp.