NGƯỜI BIẾN NHÀ TÙ THÀNH TRƯỜNG HỌC

Có những cánh cửa nhà tù được dựng lên để giam một con người.

Nhưng có những con người bước qua cánh cửa ấy và biến chính nơi giam cầm mình thành một lớp học.

Ngô Gia Tự là một người như thế.

Ông sinh năm 1908 tại Tam Sơn, Từ Sơn, Bắc Ninh.

Từ khi còn trẻ, Ngô Gia Tự đã tham gia các hoạt động yêu nước. Năm 1926, ông tham gia phong trào để tang Phan Châu Trinh. Sau đó, ông tiếp tục hoạt động trong các tổ chức cách mạng và trở thành một trong những cán bộ tích cực trong quá trình xây dựng tổ chức cộng sản.

Năm 1930, sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, Ngô Gia Tự được cử làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Ở tuổi ngoài hai mươi, ông trực tiếp tham gia tổ chức và phát triển phong trào, mở các lớp huấn luyện ngắn ngày cho cán bộ, đảng viên.

Có những lớp học được tổ chức trong điều kiện bí mật.

Có những bài giảng phải diễn ra thật nhanh.

Và người đứng lớp đôi khi chính là một thanh niên chưa đến tuổi ba mươi.

Nhưng rồi, đêm 31/5/1930, tại xóm Phú An bên sông Thị Nghè, Sài Gòn, Ngô Gia Tự bị thực dân Pháp bắt. Trước đó, ông đã bị tòa án thực dân ở Bắc Ninh kết án tử hình vắng mặt. Sau khi bị đưa ra xét xử, án tử hình được giảm xuống tù chung thân và ông lần lượt bị giam ở Hỏa Lò, Khám Lớn Sài Gòn rồi Côn Đảo.

Những tưởng từ đây, con đường hoạt động của ông đã bị chặn lại.

Nhưng trong nhà tù, Ngô Gia Tự vẫn tiếp tục làm điều ông từng làm ở bên ngoài:

học và truyền đạt.

Những người tù chính trị phải đối diện với chế độ lao tù khắc nghiệt.

Nhưng giữa những bức tường đá, họ vẫn tổ chức học tập, trao đổi lý luận và động viên nhau giữ vững tinh thần.

Ngô Gia Tự trở thành một người thầy đặc biệt.

Không có bảng đen.

Không có bàn ghế.

Không có giáo trình đầy đủ.

Chỉ có những người tù ngồi bên nhau, truyền cho nhau những điều mình biết.

Bởi vậy, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia gọi ông là “người thầy giáo cách mạng xuất sắc giữa lòng nhà tù đế quốc”.

Đó có lẽ là điều đặc biệt nhất trong cuộc đời Ngô Gia Tự.

Kẻ thù có thể lấy đi tự do của ông.

Nhưng không thể lấy đi khả năng học tập, suy nghĩ và truyền niềm tin cho người khác.

Đầu năm 1935, Chi bộ Đảng Nhà tù Côn Đảo quyết định cử Ngô Gia Tự cùng một số đồng chí vượt ngục, tìm đường trở về đất liền tiếp tục hoạt động.

Một lần nữa, ông lại chọn con đường ra đi.

Không phải để tìm tự do cho riêng mình.

Mà để trở lại với cuộc đấu tranh còn dang dở.

Nhưng cuộc vượt ngục không thành.

Ngô Gia Tự cùng một số đồng chí hy sinh giữa biển khơi.

Ông ra đi khi mới 26 tuổi.

Hai mươi sáu năm.

Một tuổi đời quá ngắn.

Nhưng trong quãng đời ấy, ông đã đi qua nhiều vai trò: một thanh niên yêu nước, một cán bộ cách mạng, một người tổ chức phong trào, một Bí thư Xứ ủy và cuối cùng là một người thầy giữa chốn lao tù.

Nếu những năm tháng đầu đời của Ngô Gia Tự là hành trình đi tìm con đường, thì những năm tháng trong tù lại là hành trình giữ lấy con đường ấy.

Nhà tù không thể khiến ông ngừng học.

Không thể khiến ông ngừng truyền đạt.

Và cũng không thể khiến ông từ bỏ niềm tin của mình.

Ngô Gia Tự không có một chiến trường với tiếng súng.

Không có một trận đánh để người đời dễ dàng gọi tên.

Nhưng có một cuộc chiến khác diễn ra sau những cánh cửa sắt:

cuộc chiến để con người không khuất phục trước hoàn cảnh.

Ngày nay, khi nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ một người cán bộ cách mạng hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Mà còn nhớ đến một người đã chứng minh rằng:

Có thể giam một người trong bốn bức tường.
Nhưng không dễ giam được một tư tưởng.

Và có lẽ, đó chính là dấu ấn sâu đậm nhất mà Ngô Gia Tự để lại.

Ông bước vào nhà tù với tư cách một người chiến đấu.
Và bước ra khỏi lịch sử với hình ảnh một người thầy — người đã dùng chính những năm tháng bị giam cầm để truyền lại niềm tin cho những người cùng chí hướng.