Người cầm bút trên mặt trận "Tranh đấu"

Ông Tạ Thu Thâu quê làng Tân Bình, tổng An Phú, quận Thốt Nốt, tỉnh Long Xuyên (nay thuộc huyện Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp). Ông sinh năm 1906 (Bính Ngọ), là con thứ tư trong một gia đình thợ mộc nghèo, đông con, ngay từ nhỏ phải đi chăn vịt giúp gia đình.

Lúc nhỏ ông học ở trường làng, năm 13 tuổi, đang học Cours Supérieur (lớp nhất, tương đương lớp năm ngày nay), ông phải đi dạy thêm để phụ giúp gia đình, rồi thi đậu, được cấp học bổng vào trường Trung học Chasseloup Laubat.

Sau khi đậu bằng Tú tài Bản xứ (Baccalauréat Franco-Indigène), ông dạy tư tại các trường Nguyễn Xích Hồng, Huỳnh Khương Ninh... cùng với các bạn là Nguyễn Phi Oanh, Phan Văn Hùm... tham gia những tổ nhóm thanh niên yêu nước, trong đó có đảng An Nam Trẻ (Jeune Annam) năm 1925 (Sau đó hội đoàn này bị nhà cầm quyền thuộc địa giải tán).

Năm 1926, ông tham gia nhiều cuộc biểu tình phản đối chính phủ Pháp, đòi các quyền tự do, dân chủ cho dân Việt. Năm 1927, ông cùng với ông Nguyễn Khánh Toàn thành lập tờ báo Le Nhà quê làm cơ quan ngôn luận đấu tranh chống thực dân, nhưng chẳng bao lâu bị tịch thu và người làm báo bị truy tố. Tháng 7/1927 khi 21 tuổi, ông học Khoa học tại Đại học Paris, ông gia nhập An Nam Độc lập Đảng (Parti Annamite de l'Indépendance) của ông Nguyễn Thế Truyền và đảm nhiệm điều khiển đảng này từ năm 1928, sau khi ông Nguyễn Thế Truyền về nước. Ông đứng tên cùng với ông Huỳnh Văn Phương xuất bản tờ La Résurrection chống chính phủ thuộc địa, ít lâu sau, báo bị đình bản và đảng Độc lập bị giải tán.

Năm 1929, ông tham gia hội nghị Liên đoàn phản đế (Liên hiệp chống chủ nghĩa đế quốc) ở Frankfurt, Đức. Cùng năm đó, ông bắt đầu tiếp xúc với các nhân vật cánh tả, chống chủ nghĩa thực dân tại Paris, như Félicien Challaye, Francis Jourdain và nhà văn, nhà sử học Daniel Guérin.

Ông được Alfred Rosmer - một người bạn, người đồng chí, học trò của Trotsky - giới thiệu vào tổ chức Trốt-kít tại Pháp. Từ đó, ông trở thành một lãnh tụ Trốt-kít Việt Nam đầu tiên.

Đang theo học, thì tại quê nhà, thực dân Pháp đàn áp đẫm máu cuộc khởi nghĩa Yên Bái của Việt Nam Quốc dân Đảng do Nguyễn Thái Học chủ trương. Ông cùng một số sinh viên tiến bộ biểu tình chống chính phủ Pháp trước điện Élysée. Cuộc biểu tình bị đàn áp, ông bị bắt cùng 18 thành viên Tổng hội Sinh viên Đông Dương (Association Générale des Étudiants Indochinois), trong đó có ông Nguyễn Văn Tạo và ông Trần Văn Giàu và bị trục xuất về Việt Nam vào cuối tháng 5.

Về nước, ông là người tổ chức và lãnh đạo phong trào Tả đối lập Trốt-kít (L'Opposition de Gauche). Về báo chí, ông xuất bản tờ Vô sản (tháng 5 năm 1932), làm báo tiếng Pháp La Lutte (Tranh đấu, tháng 4 năm 1933), hô hào nhân dân chống thực dân, giành độc lập dân tộc. Ông thường diễn thuyết về các vấn đề triết học, biện chứng pháp ở Hội Trí Dục và Đức Dục (gọi tắt SAMPIC), thu hút rất nhiều thính giả trí thức và đồng bào yêu nước. Vì những hoạt động này, ông bị kết án hai năm tù treo.

Năm 1936, ông ứng cử vào Hội đồng thành phố Sài Gòn nhân danh "Mặt trận vô sản thống nhất", cùng với các nhân vật Cộng sản, như ông Nguyễn Văn Tạo, ông Dương Bạch Mai. Trong thời gian này, ông cùng một số tổ chức chính trị yêu nước vận động thành lập "Đông Dương Đại hội", liên hiệp với các lực lượng yêu nước, kể cả những người Cộng sản trên mặt trận chống Pháp. Cuối cùng, do sự lật lọng của thực dân và các đảng phái tay sai nên phong trào tan rã, ông bị Pháp bắt cùng với một số nhà yêu nước khác.

Năm 1943, ông được Pháp trả tự do. Nhưng bị quản thúc ở Tân Uyên (Biên Hòa). Cuối năm 1945, trên đường ra Hà Nội vừa đến Quảng Ngãi, ông mất.

Về tư tưởng, ông là người theo Chủ nghĩa Mác-xít, nhưng có lập trường "Trốt-kít" (đệ tứ Quốc tế), không thống nhất với đường lối của đệ tam Quốc tế Cộng sản, của Đảng Cộng sản Đông Dương.