Người "Chép Sử" Bằng Lời Ca

Dựa trên: Di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Tày, Nùng tại Lạng Sơn.

Tiếng hát từ trong nương rẫy

Nếu bạn hỏi bất cứ ai ở các bản làng vùng cao Lạng Sơn về người biết nhiều bài hát Sli, Lượn, Phong Slư nhất, họ sẽ chỉ cho bạn ông Hoàng Văn Páo. Ông không phải là một ca sĩ đứng trên sân khấu rực rỡ ánh đèn, mà là một "thư viện sống" về văn hóa bản địa.

Sinh ra và lớn lên giữa những ngọn núi hùng vĩ, tiếng hát của ông Páo ngấm vào máu thịt từ những buổi đi nương, những phiên chợ Kỳ Lừa đông vui. Ông kể rằng, ngày xưa, người dân ở đây không có sách, họ gửi gắm tâm tư, tình cảm, những bài học làm người và cả những kinh nghiệm canh tác vào trong câu hát. Nếu không có người lưu giữ, những câu hát ấy sẽ bay theo gió núi mà mất đi.

Cuộc hành trình "săn tìm" những thanh âm cổ

Nhiều năm qua, dù tuổi đã cao, người ta vẫn thấy ông Páo lặn lội đến từng bản làng xa xôi nhất ở Lạng Sơn, Bắc Giang để gặp những cụ già. Ông đi không phải để du lịch, mà để xin được nghe họ hát, để ghi chép lại những lời ca cổ – những bài hát mà có khi cả chục năm rồi không ai còn hát lại.

Ông nói: "Mỗi câu hát cổ là một mảnh ghép của lịch sử. Nếu mình không ghi lại, thế hệ sau sẽ chỉ biết đến những giai điệu mới, mà quên đi cội nguồn sâu xa nơi cha ông mình đã từng gửi gắm tâm hồn vào đó". Ông đã tự tay chép lại hàng ngàn trang lời ca bằng cả chữ Nôm Nùng và dịch sang tiếng Việt để con cháu đời sau có thể hiểu và trân trọng.

Truyền lửa cho thế hệ trẻ

Ông Páo không chỉ sưu tầm, mà ông còn là người "thắp lửa". Tại ngôi nhà của mình, ông mở những lớp dạy hát miễn phí cho trẻ em trong bản. Ông không bắt các em phải hát đúng ngay, ông dạy các em hiểu ý nghĩa của từng từ, tại sao người xưa lại hát như thế, tại sao giai điệu đó lại vang lên vào mùa xuân hay khi gặt hái.

Với ông, người trẻ không cần phải hát hay như nghệ sĩ, chỉ cần các em biết yêu tiếng hát của dân tộc mình, đó đã là một chiến thắng lớn đối với văn hóa truyền thống.

Sức sống của một nhân cách lớn

Nghệ nhân Hoàng Văn Páo được Nhà nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú" không chỉ vì ông hát hay, mà vì sự kiên trì bền bỉ của ông trong việc bảo vệ hồn cốt dân tộc giữa dòng chảy hiện đại. Ông sống một cuộc đời giản dị, thanh đạm, chỉ canh cánh một nỗi lo làm sao để văn hóa của người Tày, Nùng không bị "hòa tan".

Hình ảnh ông Páo với cây đàn Tính trên tay, ánh mắt lấp lánh khi kể về những câu chuyện xưa cũ bên bếp lửa, đã trở thành một phần di sản sống động của xứ Lạng. Ông chính là bằng chứng cho thấy rằng: người hùng không chỉ là người làm nên những kỳ tích vĩ đại, mà còn là người bảo vệ những giá trị nhỏ bé, lặng lẽ nhưng vô cùng thiêng liêng.