Người chép sử Điện Biên bằng ánh sáng

Giữa chiến trường Điện Biên Phủ năm 1954, mỗi lần bấm máy là một lần phóng viên Triệu Đại phải lựa chọn. Phía trước ông có thể là một đơn vị đang xung phong, một đoàn dân công vượt dốc, một khẩu pháo được kéo vào trận địa hoặc những người lính vừa bước ra khỏi chiến hào. Ông chỉ có một khoảnh khắc để xác định khuôn hình, điều chỉnh máy và nhấn nút chụp.

Không có màn hình để xem lại. Không có thẻ nhớ chứa hàng nghìn tấm ảnh. Mỗi cuộn phim chỉ ghi được một số khuôn hình hữu hạn, trong khi phim và hóa chất tráng rửa đều khan hiếm. Nếu tính toán sai ánh sáng hoặc để phim bị hỏng vì ẩm, nhiệt và bom đạn, khoảnh khắc lịch sử trước mắt có thể biến mất vĩnh viễn.

Triệu Đại sinh năm 1920 tại thôn Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội, trong một gia đình tiểu thương. Năm 21 tuổi, ông được cha cho đi học nghề tại một hiệu ảnh lớn ở Hà Nội. Từ những ngày đầu ấy, ông làm quen với máy ảnh, ánh sáng, phim âm bản và công việc buồng tối.

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Triệu Đại gia nhập lực lượng tự vệ Thành Hà Nội. Sau đó, ông sơ tán về Vân Đình, Ứng Hòa và mở một cửa hàng mang tên “Triệu Đại ảnh quán”. Cửa hàng không chỉ là nơi chụp ảnh mưu sinh mà còn trở thành một địa điểm phục vụ hoạt động cách mạng.

Năm 1947, Triệu Đại vào quân đội, trở thành phóng viên mặt trận. Ông lần lượt có mặt trong các chiến dịch Biên giới, Hòa Bình và Tây Bắc. Qua mỗi chiến dịch, người thợ ảnh ngày nào hiểu thêm nhịp sống của bộ đội và cách tác nghiệp trong điều kiện chiến tranh.

Máy ảnh của người phóng viên chiến trường không chỉ là một dụng cụ nghề nghiệp. Để mang nó đến được nơi cần chụp, ông phải hành quân như một người lính, vượt rừng, qua suối và sống trong những lán trại dã chiến. Ông phải tự bảo vệ máy, phim và các dụng cụ trước mưa ẩm, bùn đất cũng như sức ép của bom, pháo.

Năm 1953, sau một đợt chỉnh quân, Triệu Đại được cử tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Hành trang đặc biệt của ông là chiếc máy ảnh Contax thu được từ Chiến thắng Nà Sản trước đó. Với chiếc máy ấy, ông bước vào một trong những chiến dịch lớn nhất của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Điện Biên Phủ là một chiến trường đặc biệt đối với người cầm máy. Tập đoàn cứ điểm nằm giữa lòng chảo Mường Thanh, xung quanh là những điểm cao và hệ thống phòng ngự kiên cố. Muốn ghi được những hình ảnh gần mặt trận, phóng viên phải đi vào khu vực có pháo kích và nhiều nguy hiểm không khác người lính chiến đấu.

Triệu Đại bám sát chiến dịch từ giai đoạn chuẩn bị. Ông ghi lại những đoàn quân hành quân, những khẩu pháo nặng được kéo bằng sức người, các đơn vị đào chiến hào và lực lượng dân công đưa lương thực, đạn dược lên phía trước.

Trong những tấm ảnh ấy, chiến thắng chưa xuất hiện như một kết quả có sẵn. Nó được hình thành từ từng bước chân, từng chiếc xe thồ, từng nhát cuốc mở đường và từng người lính ghì dây kéo pháo trên sườn dốc.

Khi chiến dịch nổ súng, Triệu Đại tiếp tục theo các đơn vị tác nghiệp. Khói, bụi và ánh sáng thay đổi liên tục khiến việc chụp ảnh khó khăn hơn. Người phóng viên phải quan sát chiến trường, dự đoán chuyển động và đồng thời tìm một vị trí đủ an toàn để không cản trở bộ đội.

Một bức ảnh chiến trường có thể được chụp chỉ trong phần nhỏ của một giây, nhưng để có được phần nhỏ của một giây ấy, người cầm máy phải trải qua cả một chặng đường nguy hiểm.

Triệu Đại ghi lại cảnh bộ đội vượt cầu Mường Thanh tiến về Sở chỉ huy của tướng De Castries, những đoàn tù binh Pháp đi qua cánh đồng và niềm vui của các chiến sĩ sau ngày toàn thắng. Đặc biệt, ông là tác giả bức ảnh lá cờ “Quyết chiến – Quyết thắng” được phất cao trên nóc hầm De Castries.

Trong khuôn hình ấy, những người lính đứng trên nóc căn hầm từng là trung tâm chỉ huy của tập đoàn cứ điểm. Lá cờ vươn lên phía trên, nổi bật giữa không gian chiến trường. Bức ảnh không cần nhiều lời chú thích vẫn truyền tải được một sự thay đổi hoàn toàn: nơi từng phát đi mệnh lệnh của quân đội Pháp nay trở thành vị trí lá cờ chiến thắng của Quân đội nhân dân Việt Nam tung bay.

Theo các tài liệu về di sản nhiếp ảnh Điện Biên Phủ, đây là một trong những bức ảnh được sử dụng nhiều nhất trong suốt nhiều thập niên sau chiến dịch. Hình ảnh xuất hiện trong sách giáo khoa, báo chí, triển lãm và các công trình tuyên truyền lịch sử. Nó dần trở thành biểu tượng thị giác gắn với Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Nhưng phía sau bức ảnh nổi tiếng ấy còn có hàng trăm khuôn hình khác của Triệu Đại. Có những tấm không ghi lại khoảnh khắc chiến thắng mà kể về những con người bình dị phía sau chiến công: chiến sĩ đang nghỉ bên chiến hào, dân công vận chuyển hàng, bộ đội kéo pháo hoặc tù binh được dẫn giải qua Mường Thanh.

Giá trị của những bức ảnh đó nằm ở sự chân thực. Chúng cho thế hệ sau thấy chiến tranh không chỉ là những mốc ngày tháng và con số. Chiến tranh hiện lên qua gương mặt lấm đất, đôi dép đã mòn, con dốc kéo pháo và ánh mắt của người lính sau nhiều ngày chiến đấu.

Khi Triệu Đại bấm máy, ông không thể biết chính xác tấm ảnh nào sẽ trở thành biểu tượng. Nhiệm vụ của ông là ghi lại nhiều nhất có thể những điều đang diễn ra và bảo đảm các cuộn phim được đưa về an toàn.

Một viên đạn có thể xuyên thủng túi phim. Nước mưa có thể làm hỏng âm bản. Việc tráng phim trong điều kiện thiếu thốn cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Bởi vậy, gìn giữ được những bức ảnh từ chiến trường về tới hậu phương đã là một phần quan trọng của nhiệm vụ.

Sau Điện Biên Phủ, Triệu Đại tiếp tục làm công tác nhiếp ảnh. Kho tư liệu ông để lại trở thành nguồn sử liệu bằng hình ảnh có giá trị đặc biệt. Năm 2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật với bộ ảnh “Chiến thắng Điện Biên Phủ”.

Bộ ảnh được trao giải gồm năm tác phẩm tiêu biểu: hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng huy hiệu cho chiến sĩ Hoàng Đăng Vinh; lá cờ được phất trên nóc hầm De Castries; bộ đội kéo pháo vào trận địa; bộ đội vượt cầu Mường Thanh tiến vào sở chỉ huy và đoàn tù binh Pháp được dẫn giải qua Mường Thanh.

Năm bức ảnh giống như năm lát cắt của một hành trình. Từ công việc chuẩn bị gian khổ, cuộc tiến công quyết định đến thời khắc chiến thắng và sự ghi nhận của đất nước, chúng hợp thành một câu chuyện được kể bằng ánh sáng.

Triệu Đại qua đời năm 1992. Ông không còn được chứng kiến những bức ảnh của mình tiếp tục xuất hiện trong sách, bảo tàng và các cuộc triển lãm nhiều năm sau đó. Nhưng mỗi lần một thế hệ học sinh nhìn thấy lá cờ tung bay trên nóc hầm De Castries, người phóng viên đứng sau chiếc máy ảnh năm ấy lại âm thầm hiện diện.

Câu chuyện của Triệu Đại cho thấy lịch sử cần những người làm nên sự kiện, nhưng cũng cần những người gìn giữ hình ảnh của sự kiện. Nếu không có các phóng viên chiến trường, nhiều khoảnh khắc chỉ còn tồn tại trong ký ức của người trực tiếp chứng kiến. Khi những nhân chứng qua đời, phần ký ức ấy cũng có thể phai nhạt.

Nhờ chiếc máy Contax, những cuộn phim ít ỏi và lòng dũng cảm của người cầm máy, Điện Biên Phủ không chỉ được kể lại bằng lời. Chúng ta còn có thể nhìn thấy những con người đã kéo pháo, vượt cầu, tiến vào hầm chỉ huy và đứng dưới lá cờ chiến thắng.

Triệu Đại không cầm súng trong những khoảnh khắc ấy. Vũ khí của ông là chiếc máy ảnh. Công việc của ông là chép sử bằng ánh sáng, để khi tiếng súng đã lùi xa, sự thật và khí thế của một thời vẫn còn hiện diện trong từng khuôn hình.