Người chỉ còn hơn một lít hơi thở nhưng sống thêm gần nửa thế kỷ

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh hoặc một phát minh. Nguyễn Khắc Viện bắt đầu hành trình đặc biệt nhất của đời mình bằng việc học lại một động tác vốn tự nhiên đến mức ít ai để ý: thở.

Sau bảy lần phẫu thuật, ông mất tám xương sườn. Phổi phải gần như không còn hoạt động bình thường, phổi trái cũng bị cắt một phần. Dung tích thở của ông chỉ còn hơn một lít, trong khi một người khỏe mạnh thường có khoảng 4–5 lít.

Thế nhưng người bác sĩ ấy không chỉ sống sót. Ông còn làm việc gần nửa thế kỷ, viết và dịch nhiều cuốn sách, giới thiệu văn hóa Việt Nam với thế giới và xây dựng một trung tâm nghiên cứu tâm lý dành cho trẻ em.

Nguyễn Khắc Viện sinh ngày 5 tháng 1 năm 1913 tại làng Gôi Vị, nay thuộc xã Sơn Hòa, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha ông là Nguyễn Khắc Niêm, từng đỗ Hoàng giáp và làm quan dưới triều Nguyễn.

Lớn lên trong một vùng quê giàu truyền thống học tập, Nguyễn Khắc Viện chọn nghề y. Ông theo học Trường Đại học Y khoa Hà Nội, sau đó sang Pháp năm 1937 để tiếp tục học tập.

Năm 1939, ông tốt nghiệp y khoa tại Paris và làm bác sĩ nội trú. Ông còn học thêm về ký sinh trùng và các bệnh nhiệt đới, những chuyên ngành rất cần thiết đối với một đất nước có khí hậu như Việt Nam.

Con đường nghề nghiệp đang rộng mở thì ông mắc bệnh lao phổi.

Đầu thập niên 1940, thuốc kháng sinh điều trị lao chưa được sử dụng phổ biến như về sau. Bệnh lao có thể kéo dài, gây suy kiệt và dẫn đến tử vong. Một trong những biện pháp chữa trị thời ấy là phẫu thuật làm xẹp hoặc cắt bỏ phần phổi bị tổn thương để hạn chế ổ bệnh.

Từ năm 1943 đến 1948, Nguyễn Khắc Viện trải qua bảy cuộc phẫu thuật. Tám xương sườn bị cắt bỏ; toàn bộ phổi phải và khoảng một phần ba phổi trái bị ảnh hưởng hoặc phải cắt.

Sau những cuộc mổ, cơ thể ông trở nên gầy yếu. Chỉ một hoạt động mạnh hoặc nhịp thở không phù hợp cũng có thể khiến ông nhanh chóng kiệt sức. Việc tiếp tục làm bác sĩ lâm sàng gần như không còn khả thi.

Nhưng Nguyễn Khắc Viện không chấp nhận dành phần đời còn lại chỉ để chờ bệnh tật quyết định số phận.

Từ kiến thức y học phương Tây và quá trình tìm hiểu những phương pháp rèn luyện phương Đông, ông nghiên cứu cách sử dụng phần phổi còn lại hiệu quả hơn. Ông tập điều khiển nhịp thở bằng cơ hoành, thả lỏng cơ thể và kéo dài hơi thở ra.

Phương pháp này không làm phần phổi đã mất mọc lại và cũng không thay thế việc điều trị y khoa. Giá trị của nó nằm ở việc giúp cơ thể ông tận dụng tốt hơn khả năng hô hấp còn lại, giảm căng thẳng và duy trì sức lao động phù hợp.

Ông phải tiết kiệm từng hơi thở nhưng không tiết kiệm thời gian dành cho công việc.

Trong những năm sống tại Pháp, Nguyễn Khắc Viện tham gia hoạt động của cộng đồng người Việt, viết báo và giới thiệu với công chúng Pháp về lịch sử, văn hóa cũng như khát vọng độc lập của Việt Nam.

Năm 1963, ông trở về nước. Vì sức khỏe không cho phép trực tiếp khám chữa bệnh với cường độ cao, ông chuyển phần lớn năng lực sang nghiên cứu, viết và dịch thuật.

Nguyễn Khắc Viện sáng lập, chủ biên những ấn phẩm đối ngoại bằng tiếng Pháp và tiếng Anh; làm Giám đốc Nhà xuất bản Ngoại văn và tham gia đào tạo nhiều cán bộ biên tập. Trong hoàn cảnh Việt Nam còn ít kênh truyền thông với thế giới, những cuốn sách ngoại văn là một cách để bạn đọc quốc tế hiểu đất nước qua chính tiếng nói của người Việt Nam.

Ông cùng học giả Hữu Ngọc chủ biên bộ hợp tuyển văn học Việt Nam bằng tiếng Pháp. Công trình giới thiệu một hành trình văn học kéo dài từ thế kỷ XI đến thời hiện đại với dung lượng khoảng 1.000 trang.

Nguyễn Khắc Viện còn chuyển ngữ Truyện Kiều của Nguyễn Du sang tiếng Pháp. Việc dịch một tác phẩm có 3.254 câu thơ lục bát không chỉ đòi hỏi khả năng sử dụng hai ngôn ngữ. Người dịch còn phải tìm cách chuyển tải điển tích, tâm lý nhân vật và nhạc điệu của tiếng Việt sang một hệ thống ngôn ngữ rất khác.

Ông cũng viết nhiều công trình giới thiệu lịch sử và văn hóa dân tộc, trong đó có cuốn Việt Nam – một thiên lịch sử.

Nhưng người bác sĩ trong Nguyễn Khắc Viện chưa bao giờ biến mất.

Từ năm 1984, ông tập trung nghiên cứu tâm lý trẻ em và những rối loạn tâm lý do hoàn cảnh gia đình, nhà trường và xã hội gây nên. Ông sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Tâm lý trẻ em và tâm bệnh lý, thường được biết đến với tên gọi Trung tâm NT.

Vào thời điểm ấy, sức khỏe tâm thần trẻ em chưa nhận được nhiều sự quan tâm. Những trẻ gặp khó khăn trong hành vi, học tập hoặc giao tiếp thường dễ bị xem là hư, lười hoặc kém thông minh. Nguyễn Khắc Viện cho rằng cần quan sát các em trong toàn bộ môi trường sống, tìm hiểu quan hệ gia đình và hỗ trợ bằng phương pháp khoa học.

Ông biên soạn tài liệu, đào tạo người làm công tác tâm lý và trực tiếp tham gia các hoạt động hỗ trợ trẻ em. Người từng phải tự học cách kiểm soát từng hơi thở nay dành phần đời cuối để giúp những đứa trẻ tìm lại sự cân bằng trong tâm trí.

Năm 1992, Viện Hàn lâm Pháp trao cho Nguyễn Khắc Viện Giải thưởng lớn Pháp ngữ, trị giá 400.000 franc. Cơ quan này ghi nhận đóng góp của ông trong việc dịch Truyện Kiều, giới thiệu văn học Việt Nam bằng tiếng Pháp và chuyển ngữ những tác phẩm văn học Pháp sang tiếng Việt.

Nguyễn Khắc Viện dành phần lớn tiền thưởng cho hoạt động của trung tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em.

Ông qua đời ngày 10 tháng 5 năm 1997, ở tuổi 84. Năm ấy cách những cuộc phẫu thuật phổi nghiêm trọng của ông gần nửa thế kỷ.

Cuộc đời Nguyễn Khắc Viện không chứng minh rằng chỉ cần ý chí là có thể chiến thắng mọi bệnh tật. Điều ông để lại là một bài học thực tế hơn: khi không thể thay đổi phần cơ thể đã mất, con người vẫn có thể học cách sử dụng tốt nhất phần còn lại và lựa chọn một con đường cống hiến phù hợp.

Từ một người chỉ còn hơn một lít dung tích thở, Nguyễn Khắc Viện đã tạo nên hàng nghìn trang sách và xây dựng một công việc có ích cho nhiều thế hệ trẻ em.

Ông không sống bằng cách quên đi giới hạn của mình. Ông sống bằng cách hiểu rất rõ giới hạn ấy, rồi kiên trì mở rộng từng phần nhỏ của cuộc đời bên trong nó.