Người chỉ huy trận Phay Khắt, Nà Ngần - Hoàng Sâm
Hoàng Sâm (1915–1968), tên thật Trần Văn Kỳ, là một sĩ quan cao cấp của Quân đội Nhân dân Việt Nam và là Đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng Quân, tiền thân của quân đội cách mạng Việt Nam. Ông được xem là một trong những vị tướng đầu tiên, góp công khai sinh và phát triển lực lượng vũ trang nhân dân.
Sinh trong gia đình nông dân nghèo, Trần Văn Kỳ sớm bộc lộ tinh thần yêu nước. Năm 1927, ông theo cha mẹ sang Thái Lan, tại đây gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc (bí danh Thầu Chín) và được chọn làm liên lạc viên. Được Bác Hồ dìu dắt, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1933, từ đó gắn bó với phong trào cách mạng ở Việt kiều Thái Lan và vùng biên giới Việt – Trung.
Ngày 22 tháng 12 năm 1944, tại rừng Trần Hưng Đạo (Cao Bằng), theo chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng Quân được thành lập gồm 34 chiến sĩ; Hoàng Sâm được chọn làm Đội trưởng, Dương Mạc Thạch làm Chính trị viên. Dưới sự chỉ huy của ông, đội giành hai chiến thắng đầu tiên ở Phai Khắt và Nà Ngần, đặt nền móng cho truyền thống “Quyết chiến, quyết thắng” của quân đội cách mạng.
Trong kháng chiến chống Pháp, ông lần lượt giữ các chức vụ: Khu trưởng Chiến khu 2, Tư lệnh Liên khu 3, Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304 và 320, chỉ huy các mặt trận Tây Tiến, Trung Lào, Hải Phòng. Năm 1948, ở tuổi 33, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội. Thời kỳ chống Mỹ, ông là Tư lệnh các Quân khu Tả Ngạn, Hữu Ngạn, Quân khu 3 và Quân khu Trị Thiên.
Tháng 12 năm 1968, Thiếu tướng Hoàng Sâm hy sinh tại chiến trường Trị Thiên khi 53 tuổi. Năm 1999, ông được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh; năm 2025, Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân. Tên ông được đặt cho nhiều con đường, trong đó có phố Hoàng Sâm ở quận Cầu Giấy, Hà Nội.
