Người chiến sĩ cách mạng bản lĩnh và sáng tạo, nhà chính trị, quân sự trí dũng song toàn- Phần 1

Đồng chí Phùng Chí Kiên tên khai sinh là Nguyễn Vĩ, sinh ngày 18-5-1901 trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Mỹ Quan Thượng, tổng Vạn Phần, nay là xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An-một vùng quê giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Là con thứ tư trong gia đình, với tư chất thông minh, ham học hỏi nên dù gia cảnh không mấy khá giả, anh vẫn được cha mẹ cho học chữ Nho, rồi vào học trường Tiểu học Pháp-Việt tại tổng Hoàng Trường. Hết bậc sơ học, do kinh tế gia đình khó khăn, anh nghỉ học ở nhà làm ruộng.

Giống như nhiều thanh niên đương thời sinh ra và lớn lên trong bối cảnh đất nước lâm vào cảnh một cổ hai tròng, thực dân Pháp ra sức đàn áp và bóc lột nhân dân ta trong lúc triều đình nhà Nguyễn bước vào giai đoạn suy vong, Nguyễn Vĩ sớm mang trong mình khát vọng cứu nước, cứu dân. Anh cùng với một số bạn bè lập nhóm đọc sách báo tiến bộ, tham gia một số phong trào yêu nước và tích cực tuyên truyền, cổ động tinh thần yêu nước trong nhân dân. Năm 1925, Nguyễn Vĩ ra làm thuê ở ga Yên Lý-huyện Diễn Châu, rồi giúp việc cho một gia đình thương nhân người Hoa. Nhờ đó, anh biết đến hoạt động của Hội Duy Tân của Phan Bội Châu và từng bước tiếp cận ánh sáng tân thư, tân văn, sách của các nhà nho duy tân ở Trung Quốc. Thời gian này, Tổng bộ Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên ở Quảng Châu, Trung Quốc đã cử cán bộ về gây dựng cơ sở ở Nghệ-Tĩnh. Với tư chất thông minh, giàu nhiệt tình cách mạng, Nguyễn Vĩ được các ông Nguyễn Năng Tựu và Lê Hữu Lập dìu dắt, giúp đỡ và kết nạp vào hội. Tháng 10-1926, anh được giới thiệu sang Quảng Châu (Trung Quốc)[1] dự lớp huấn luyện do Nguyễn Ái Quốc tổ chức[2] và chính thức bước vào chặng đường 16 năm hoạt động cách mạng liên tục, vẻ vang của mình. Anh thuộc lớp những người đầu tiên được vinh dự tham gia các lớp huấn luyện chính trị của Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu

Tại Quảng Châu, Nguyễn Vĩ được đồng chí Vương (Lý Thụy, tức Nguyễn Ái Quốc) đặt mật danh là Phùng Chí Kiên[3]. Dưới sự chỉ dạy của đồng chí Vương, Phùng Chí Kiên hăng hái học tập, nghiên cứu lý luận, nắm chắc tình hình thực tiễn cách mạng trong nước và thế giới; nguyện trung thành với lý tưởng cách mạng, cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng con người. Tốt nghiệp khóa học, Phùng Chí Kiên được đưa vào đào tạo tại Trường Quân sự Hoàng Phố của Chính phủ Tôn Trung Sơn. Phùng Chí Kiên cùng với các thanh niên Việt Nam học tập tại đây được Trường Quân sự Hoàng Phố, khóa V nhận xét là “rất nghiêm chỉnh, cần cù lao động, dốc hết sức để học tập, bởi vì họ biết rằng để giành chính quyền về tay công nông, phải cầm lấy vũ khí chiến đấu và chỉ có tri thức quân sự mới giúp họ bảo vệ cách mạng khỏi thù trong giặc ngoài”[4

Khi Đảng Cộng sản và phong trào cách mạng Trung Quốc bị lực lượng của Tưởng Giới Thạch đàn áp, với sự nhạy cảm chính trị của mình, Phùng Chí Kiên đã cùng nhiều cán bộ cách mạng Việt Nam như Lê Hồng Sơn, Lê Thiết Hùng, Nguyễn Sơn đứng về phía Đảng Cộng sản Trung Quốc, trực tiếp tham gia cuộc khởi nghĩa Quảng Châu chống lại lực lượng phản cách mạng (ngày 11-12-1927) trong vai trò chỉ huy một đơn vị cộng sản. Cuộc khởi nghĩa thất bại, nghĩa quân và các đoàn thể quần chúng buộc phải rút khỏi Quảng Châu về vùng nông thôn, lập khu Xô viết tại hai huyện Hải Phong, Lục Phong (tỉnh Quảng Đông).

Tháng 12-1929, đồng chí Phùng Chí Kiên được kết nạp vào Đảng Cộng sản Trung Quốc, gia nhập Hồng quân. Từ vị trí Đại đội phó trong Trường Quân chính của Hồng quân, 3 tháng sau, Phùng Chí Kiên được thăng cấp Đại đội trưởng và 6 tháng sau là Bí thư chi bộ Đảng. Với những cống hiến trong huấn luyện và chiến đấu, đồng chí được bổ nhiệm làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn 4, Quân đoàn 2, Hồng quân Đông Giang. Những năm tháng phục vụ trong Hồng quân Trung Quốc, đồng chí đã dũng cảm chiến đấu 50 trận lớn nhỏ đánh lại quân Quốc dân Đảng và hai lần bị thương nặng. Tháng 12-1930, thực hiện sự chỉ đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương, đồng chí về Hồng Kông gặp lại người thầy của mình là đồng chí Vương (Nguyễn Ái Quốc) và được truyền đạt những chủ trương đường lối mới của Đảng sau Hội nghị hợp nhất đầu năm và Hội nghị Trung ương lần thứ nhất. Những ngày ở Hồng Kông, đồng chí gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương[5]. Đồng thời, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc quyết định gửi Phùng Chí Kiên sang Moscow, học tại Trường Đại học Phương Đông nhằm đào tạo nguồn cán bộ cấp cao cho Đảng.

Trong thời gian học tập tại Trường Đại học Phương Đông từ tháng 6-1932 đến tháng 3-1934, đồng chí Phùng Chí Kiên không ngừng trau dồi lý luận, tư duy và bản lĩnh của mình. Ngoài việc nghiên cứu tài liệu, tham gia các hoạt động học tập và ngoại khóa tại trường, đồng chí còn học một khóa học đặc biệt về mật mã quân sự và sử dụng vô tuyến điện. Với sự mày mò, quyết tâm cao độ, đồng chí đã tự học thêm môn toán, vật lý bằng tiếng Nga và nhanh chóng nắm bắt được kỹ thuật mật mã và sử dụng thành thạo vô tuyến điện. Theo tư liệu của Bộ Phương Đông, “Phùng Chí Kiên ở Tiểu ban Kỹ thuật..., là người có trình độ quân sự và kỹ thuật vô tuyến điện giỏi, sau khi tốt nghiệp Trường Phương Đông, về Thượng Hải hoạt động trong Ban lãnh đạo Hải ngoại, Phùng Chí Kiên luôn được bố trí công tác này”[6]. Chính nhà trường và cố vấn quân sự Liên Xô nhận xét: “Qua học tập và rèn luyện, đồng chí Phùng Chí Kiên tỏ rõ là người có năng lực chỉ huy về quân sự”[7]. Đồng chí Phùng Chí Kiên được đánh giá là một “thanh niên có đầu óc quân sự và kỹ thuật..., có khả năng lớn về công tác và năng động”[8].