Người chiến sĩ cách mạng Việt Nam từng chiến đấu trên hai chiến trường
Trong lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, Nguyễn Sơn là một nhân vật đặc biệt. Ông không chỉ tham gia phong trào cách mạng Việt Nam mà còn có nhiều năm hoạt động và chiến đấu trong cách mạng Trung Quốc. Ông từng tham gia những cuộc chiến đấu lớn của Hồng quân Trung Quốc, sau đó trở về Việt Nam tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp và trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Điều đặc biệt nhất là Nguyễn Sơn được phong quân hàm Thiếu tướng ở cả Việt Nam và Trung Quốc, vì thế ông thường được gọi là “Lưỡng quốc Tướng quân”. Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận ông là một chiến sĩ cách mạng ưu tú của Việt Nam, đồng thời là một chiến sĩ quốc tế có nhiều đóng góp cho cách mạng và quan hệ hữu nghị Việt – Trung.
Nguyễn Sơn tên thật là Vũ Nguyên Bác, sinh ngày 1 tháng 10 năm 1908 tại làng Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Ông lớn lên trong hoàn cảnh đất nước đang chịu sự thống trị của thực dân Pháp. Những phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX đã tác động mạnh đến lớp thanh niên Việt Nam, trong đó có Vũ Nguyên Bác.
Từ khi còn trẻ, ông đã quan tâm đến con đường đấu tranh giành độc lập. Năm 1925, ông được đưa sang Quảng Châu, Trung Quốc để học tập trong một lớp đào tạo chính trị đặc biệt. Tại đây, ông có cơ hội tiếp xúc với Nguyễn Ái Quốc và những người Việt Nam đang hoạt động cách mạng ở nước ngoài.
Quảng Châu thời điểm đó là một trung tâm quan trọng của phong trào cách mạng châu Á. Nhiều thanh niên Việt Nam được đưa sang đây học tập, rèn luyện và chuẩn bị cho con đường hoạt động cách mạng. Đối với Vũ Nguyên Bác, những năm tháng ở Quảng Châu đã mở ra một bước ngoặt lớn trong cuộc đời.
Năm 1926, ông theo học Trường Quân sự Hoàng Phố, một cơ sở đào tạo quân sự nổi tiếng tại Trung Quốc. Tại đây, ông được học các kiến thức quân sự và chính trị, đồng thời tiếp xúc với nhiều nhân vật hoạt động cách mạng.
Đến năm 1927, khi tình hình chính trị ở Trung Quốc có nhiều biến động, Vũ Nguyên Bác tham gia phong trào cách mạng tại nước này. Ông gia nhập lực lượng cộng sản Trung Quốc và bắt đầu một thời kỳ hoạt động kéo dài nhiều năm trên đất Trung Quốc.
Trong thời gian này, ông sử dụng nhiều bí danh, trong đó có Hồng Thủy. Ông tham gia các hoạt động của Hồng quân Trung Quốc và từng giữ nhiều nhiệm vụ quan trọng trong lực lượng cách mạng.
Những năm hoạt động tại Trung Quốc là một trường học thực tế vô cùng khắc nghiệt đối với Nguyễn Sơn. Ông không chỉ học lý luận mà còn trực tiếp tham gia chiến đấu, tổ chức lực lượng và huấn luyện cán bộ.
Ông từng tham gia Khởi nghĩa Quảng Châu, sau đó hoạt động trong Hồng quân và trải qua nhiều chiến dịch của cách mạng Trung Quốc. Đặc biệt, Nguyễn Sơn là người Việt Nam hiếm có đã tham gia Vạn lý Trường chinh của Hồng quân Trung Quốc trong những năm 1934–1936.
Vạn lý Trường chinh là một cuộc hành quân và chiến đấu vô cùng gian khổ. Lực lượng cách mạng phải vượt qua những vùng núi cao, sông lớn và địa hình hiểm trở, đồng thời liên tục chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn về lương thực, thuốc men và vũ khí.
Đối với Nguyễn Sơn, những năm tháng ấy đã giúp ông tích lũy kinh nghiệm quân sự quý báu. Ông trưởng thành cả về khả năng chỉ huy, tổ chức lực lượng và công tác chính trị.
Trong thời gian hoạt động tại Trung Quốc, ông từng được giao nhiệm vụ huấn luyện cán bộ, làm công tác chính trị và tham gia chỉ huy lực lượng cách mạng. Ông cũng có điều kiện nghiên cứu các phương pháp tổ chức chiến tranh và xây dựng lực lượng vũ trang.
Sau nhiều năm hoạt động ở Trung Quốc, cuối năm 1945, Nguyễn Sơn trở về Việt Nam. Đất nước lúc này vừa giành được độc lập sau Cách mạng Tháng Tám nhưng đang đứng trước những thử thách vô cùng lớn. Thực dân Pháp chuẩn bị quay trở lại xâm lược, trong khi chính quyền cách mạng còn non trẻ và lực lượng vũ trang còn thiếu thốn.
Nguyễn Sơn nhanh chóng được giao những nhiệm vụ quan trọng. Ông tham gia xây dựng lực lượng vũ trang, huấn luyện cán bộ và tổ chức công tác quân sự.
Năm 1946, ông được giao phụ trách Trường Lục quân Trung học Quảng Ngãi. Đây là một nhiệm vụ rất quan trọng bởi trong những năm đầu kháng chiến, Việt Nam cần nhanh chóng đào tạo đội ngũ cán bộ quân sự có kiến thức và khả năng chỉ huy.
Nguyễn Sơn không chỉ chú trọng huấn luyện kỹ thuật chiến đấu mà còn quan tâm đến công tác chính trị và tinh thần của người lính. Ông hiểu rằng một quân đội muốn chiến đấu lâu dài phải có kỷ luật, có tổ chức và có niềm tin vào mục tiêu mà mình theo đuổi.
Đến năm 1947, ông được giao làm Cục trưởng Cục Quân huấn thuộc Bộ Tổng Tham mưu, phụ trách công tác huấn luyện quân đội. Sau đó, ông được điều vào Liên khu IV, giữ cương vị Khu trưởng kiêm Chính ủy Liên khu IV.
Liên khu IV khi đó bao gồm một địa bàn rộng lớn ở miền Trung. Đây là chiến trường có vị trí quan trọng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Nguyễn Sơn phải đối mặt với nhiều khó khăn: lực lượng còn hạn chế, vũ khí thiếu thốn, giao thông khó khăn và quân Pháp có ưu thế về phương tiện chiến tranh.
Trong hoàn cảnh ấy, ông chủ trương xây dựng lực lượng dựa vào nhân dân, kết hợp chiến tranh du kích với các hoạt động tác chiến tập trung. Ông quan tâm đến việc xây dựng cơ sở ở vùng nông thôn, đào tạo cán bộ và phát triển lực lượng vũ trang.
Không chỉ là một nhà quân sự, Nguyễn Sơn còn có sự quan tâm đặc biệt đến văn hóa và giáo dục. Trong thời gian lãnh đạo Liên khu IV, ông tạo điều kiện để các hoạt động văn hóa, văn nghệ được phát triển, góp phần động viên tinh thần nhân dân và bộ đội trong những năm tháng chiến tranh.
Ông cho rằng chiến đấu không chỉ cần súng đạn mà còn cần sức mạnh tinh thần. Một người lính phải hiểu mình chiến đấu vì điều gì, còn nhân dân phải có niềm tin vào thắng lợi của cuộc kháng chiến.
Năm 1948, Nguyễn Sơn được phong quân hàm Thiếu tướng của Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông thuộc lớp tướng lĩnh đầu tiên của quân đội ta.
Sau nhiều năm hoạt động tại Việt Nam, năm 1950, Nguyễn Sơn trở lại Trung Quốc. Tại đây, ông tiếp tục tham gia công tác huấn luyện và giáo dục chính trị trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.
Năm 1955, ông được Chính phủ Trung Quốc phong quân hàm Thiếu tướng và trao tặng nhiều phần thưởng cao quý. Vì vậy, Nguyễn Sơn trở thành một trong những nhân vật đặc biệt của lịch sử quân sự hai nước Việt Nam và Trung Quốc.
Nhưng dù hoạt động nhiều năm ở Trung Quốc, Nguyễn Sơn vẫn luôn hướng về Việt Nam. Đối với ông, cách mạng Việt Nam và sự nghiệp giành độc lập của dân tộc luôn là mục tiêu quan trọng.
Năm 1956, sức khỏe của Nguyễn Sơn ngày càng suy giảm. Ông trở về Hà Nội trong tình trạng bệnh nặng. Ngày 21 tháng 10 năm 1956, ông qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 48 tuổi.
Sự ra đi của Nguyễn Sơn là một mất mát đối với Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông đã dành phần lớn cuộc đời mình cho cách mạng, trải qua những chiến trường khốc liệt ở cả Trung Quốc và Việt Nam.
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Sơn, có thể thấy ông là một người có hành trình cách mạng rất đặc biệt. Từ một thanh niên Hà Nội sang Quảng Châu học tập, ông bước vào con đường hoạt động cách mạng tại Trung Quốc, trải qua chiến tranh và Vạn lý Trường chinh, sau đó trở về Việt Nam trực tiếp tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp.
Ông không chỉ mang về Việt Nam kinh nghiệm quân sự mà còn góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ, xây dựng lực lượng và phát triển nghệ thuật chiến tranh trong những năm đầu của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Điều đáng nhớ ở Nguyễn Sơn là tinh thần học hỏi và khả năng thích nghi. Trong suốt cuộc đời hoạt động, ông luôn phải đối mặt với những hoàn cảnh khắc nghiệt. Nhưng thay vì lùi bước, ông biến những khó khăn ấy thành cơ hội để rèn luyện bản thân và phục vụ cách mạng.
Tên tuổi của ông ngày nay được ghi nhớ với danh xưng “Lưỡng quốc Tướng quân”. Ông là một trong những biểu tượng đặc biệt của mối quan hệ cách mạng và tình hữu nghị Việt Nam – Trung Quốc trong thế kỷ XX. Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận ông là vị tướng có đóng góp nổi bật cả về quân sự, chính trị và văn hóa trong thời kỳ kháng chiến.
Cuộc đời Nguyễn Sơn cũng cho thấy lịch sử đấu tranh giành độc lập của Việt Nam không chỉ được tạo nên bởi những người chiến đấu trong phạm vi một quốc gia. Nhiều người Việt Nam đã hoạt động ở nước ngoài, học hỏi kinh nghiệm, xây dựng lực lượng và sau đó trở về phục vụ Tổ quốc.
Từ chàng trai Vũ Nguyên Bác của làng Kiêu Kỵ, ông đã trở thành Nguyễn Sơn – một vị tướng có cuộc đời gắn liền với hai cuộc cách mạng, hai quân đội và hai đất nước.
Dù qua đời khi mới 48 tuổi, Nguyễn Sơn đã để lại một di sản đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam. Tấm gương của ông nhắc nhở các thế hệ sau về tinh thần học tập, ý chí vượt qua gian khổ, khả năng thích ứng và trên hết là lòng trung thành với lý tưởng mà mình đã lựa chọn.
Tên tuổi Nguyễn Sơn (1908–1956) vì thế vẫn được nhắc đến như một trong những vị tướng đặc biệt nhất của lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam – người đã dành cả cuộc đời mình cho sự nghiệp cách mạng và trở thành “Lưỡng quốc Tướng quân” của Việt Nam và Trung Quốc.
