Người chiến sĩ cộng sản tài năng và kiên trung

Võ Văn Ngân sinh năm 1902 tại ấp Bình Tả, làng Đức Hòa, quận Đức Hòa, tỉnh Chợ Lớn xưa, nay thuộc xã Đức Hòa Đông, tỉnh Long An. Sinh ra trong một gia đình nông dân giàu truyền thống yêu nước, lại chịu ảnh hưởng từ người anh trai Võ Văn Tần, ông sớm quan tâm đến thời cuộc và con đường cứu nước. Năm 1923, Võ Văn Ngân cùng anh trai rời Đức Hòa lên Sài Gòn tìm chí hướng hoạt động. Giữa năm 1926, hai anh em tham gia tổ chức của Nguyễn An Ninh, nhưng nhanh chóng nhận ra hạn chế vì tổ chức chưa hướng mạnh vào quần chúng lao động. Cuối năm ấy, họ chuyển sang tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, từ đó bước vào con đường cách mạng vô sản. Đầu năm 1927, trở về Đức Hòa, Võ Văn Ngân tích cực tuyên truyền, vận động nông dân, thanh niên và lần lượt xây dựng các chi hội ở Đức Hòa, Mỹ Hạnh, Đức Lập, Hựu Thạnh. Tháng 8-1929, ông tham gia An Nam Cộng sản Đảng; sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, ngày 6-3-1930, ông cùng Võ Văn Tần tham gia chuyển Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng ở Đức Hòa thành Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam, gồm 7 người. Đây là chi bộ đầu tiên của Đảng ở quận Đức Hòa và tỉnh Chợ Lớn, đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của người thanh niên từng đi tìm con đường cứu nước ở Sài Gòn.

Từ cơ sở Đức Hòa, Võ Văn Ngân nhanh chóng trưởng thành trong thực tiễn và được giao những trọng trách ngày càng lớn. Ngày 4-6-1930, ông cùng Võ Văn Tần lãnh đạo cuộc biểu tình tại thị trấn Đức Hòa đòi giảm thuế. Sau đó, trước sự truy lùng gắt gao của chính quyền thực dân, ông phải chuyển địa bàn hoạt động và cuối năm 1931 được chỉ định làm Bí thư Tỉnh ủy Gia Định. Trong hoàn cảnh nhiều cơ sở Đảng bị phá vỡ, cán bộ bị bắt, ông kiên trì khôi phục tổ chức, gây dựng lại cơ sở quần chúng và phát triển phong trào ở Gia Định. Giữa năm 1932, ông được phân công làm Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn, tiếp tục công việc tổ chức lại hệ thống Đảng từ tỉnh xuống cơ sở. Ông không chỉ chú trọng xây dựng đảng viên mà còn quan tâm đến những hình thức vận động quần chúng phù hợp với điều kiện thực tế. Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Chợ Lớn, nhiều cuộc đấu tranh của công nhân diễn ra; trong đó có cuộc đấu tranh của 500 công nhân nữ người Hoa tại 13 xưởng dệt khăn ở Chợ Lớn nhằm phản đối việc giảm tiền công. Những hoạt động ấy cho thấy khả năng tổ chức linh hoạt và sự gắn bó của ông với phong trào công nhân, nông dân.

Đầu năm 1935, Võ Văn Ngân được cử vào Xứ ủy Nam Kỳ và trực tiếp phụ trách Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn, đồng thời là đại biểu của Đảng bộ Nam Kỳ dự Đại hội I của Đảng Cộng sản Đông Dương tại Ma Cao. Tại Đại hội, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương chính thức gồm 9 người và được giao phụ trách Nam Kỳ. Trở về trong lúc nhiều cán bộ Trung ương lần lượt bị mật thám bắt, ông tiếp tục khôi phục Xứ ủy, củng cố các tổ chức Đảng và chuẩn bị cơ sở để Trung ương có thể hoạt động an toàn. Một chi tiết đáng chú ý là Võ Văn Ngân đã bàn với Xứ ủy lựa chọn Tân Thới Nhất, quê ngoại của mình, làm một địa bàn đầu mối quan trọng. Đến cuối năm 1935, hệ thống tổ chức Đảng ở Nam Kỳ được củng cố đáng kể; riêng đến tháng 9-1937, Đảng bộ Nam Kỳ có 590 đảng viên, chiếm phần lớn tổng số đảng viên của cả nước lúc bấy giờ. Trong những năm 1936–1937, ông tiếp tục chỉ đạo phong trào dân chủ, vận động quần chúng tham gia các hoạt động công khai, bán công khai, góp phần đưa phong trào ở Nam Kỳ phát triển mạnh.

Cuối năm 1937, sức khỏe Võ Văn Ngân bắt đầu suy giảm nghiêm trọng. Trung ương phải phân công Võ Văn Tần thay ông làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, nhưng ngay cả khi bệnh nặng, Võ Văn Ngân vẫn không rời khỏi công việc cách mạng. Ông thường xuyên theo dõi tình hình phong trào, trao đổi kinh nghiệm lãnh đạo với người anh Võ Văn Tần và những lúc sức khỏe cho phép lại đến cơ quan Xứ ủy ở Tân Thới Trung để cùng các đồng chí bàn bạc công việc. Ngày 29-10-1938, Võ Văn Ngân qua đời, khi mới 36 tuổi. Cuộc đời ông tuy ngắn ngủi nhưng gắn với một giai đoạn đặc biệt khó khăn của cách mạng Việt Nam: từ những ngày đầu gây dựng tổ chức ở Đức Hòa đến khi trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Nam Kỳ. Điều nổi bật ở Võ Văn Ngân là sự kết hợp giữa tư duy nhạy bén, khả năng tổ chức và sự kiên trì trước những lần tổ chức Đảng bị đàn áp, phá vỡ. Ngay cả trong những ngày cuối đời, khi sức khỏe không còn cho phép hoạt động như trước, ông vẫn dành những sức lực cuối cùng cho công việc mà mình đã lựa chọn từ tuổi thanh niên.