Người chiến sĩ cộng sản tiên phong, Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ trong cao trào Xô viết Nghệ – Tĩnh

5

Nguyễn Phong Sắc là một trong những nhà lãnh đạo tiền bối của Đảng Cộng sản Việt Nam, có nhiều đóng góp trong quá trình xây dựng tổ chức Đảng và phát triển phong trào cách mạng ở Trung Kỳ. Xuất thân từ một gia đình nhà Nho yêu nước tại Hà Nội, ông từng làm việc tại Sở Tài chính Đông Dương, sau đó từ bỏ con đường công chức để tham gia hoạt động cách mạng. Ông là một trong những thành viên của Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam, tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng và giữ cương vị Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ. Trong cao trào Xô viết Nghệ – Tĩnh năm 1930–1931, ông đảm nhiệm vai trò tổ chức và lãnh đạo phong trào tại khu vực này. Ông bị bắt năm 1931 và hy sinh ngày 26/5/1931, khi mới 29 tuổi.

1. Quê hương và truyền thống gia đình

Nguyễn Phong Sắc tên khai sinh là Nguyễn Đình Sắc, sinh ngày 1/2/1902 tại làng Bạch Mai, ngoại thành Hà Nội, nay thuộc phường Bạch Mai, thành phố Hà Nội. Ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho có truyền thống yêu nước và hiếu học.

Cha ông là Nguyễn Đình Phúc, một trí thức từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Phong trào này chủ trương đổi mới giáo dục, truyền bá kiến thức và khơi dậy tinh thần yêu nước trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Do tham gia hoạt động yêu nước, cha ông từng bị chính quyền thực dân bắt và đày ra Côn Đảo.

Lớn lên trong một gia đình có người thân tham gia phong trào yêu nước, Nguyễn Phong Sắc sớm được tiếp xúc với những câu chuyện về tình hình đất nước và những hoạt động đòi quyền tự do, độc lập. Truyền thống gia đình góp phần hình thành ở ông sự quan tâm đến xã hội và vận mệnh dân tộc.

Bạch Mai khi ấy là một khu vực ven đô Hà Nội, nơi đời sống dân cư có sự giao thoa giữa hoạt động nông nghiệp, thủ công và buôn bán. Trong bối cảnh thực dân Pháp mở rộng bộ máy cai trị, những thay đổi về kinh tế và xã hội tác động đến đời sống của nhiều tầng lớp nhân dân.

Những năm tháng đầu đời đã tạo nên nền tảng về tri thức và nhận thức xã hội cho Nguyễn Phong Sắc, trước khi ông bước vào con đường hoạt động cách mạng.

2. Quá trình học tập tại Hà Nội

Từ nhỏ, Nguyễn Phong Sắc được gia đình tạo điều kiện học tập. Năm 1912, ông theo học tại Trường Dân Tiến, sau đó chuyển sang Trường Công Ích vào năm 1915. Đến năm 1920, ông vào học tại Trường Bưởi, một cơ sở giáo dục có tiếng ở Hà Nội thời bấy giờ.

Trường Bưởi, nay là Trường Trung học phổ thông Chu Văn An, là nơi đào tạo nhiều học sinh sau này tham gia vào các lĩnh vực giáo dục, văn hóa và hoạt động xã hội. Trong môi trường này, Nguyễn Phong Sắc có cơ hội tiếp thu kiến thức về văn học, lịch sử và những vấn đề đang diễn ra trong xã hội.

Năm 1924, ông tốt nghiệp bậc Thành chung. Với thành tích học tập và trình độ được đào tạo, ông có cơ hội tiếp tục phát triển sự nghiệp trong hệ thống hành chính đương thời.

Tuy nhiên, Nguyễn Phong Sắc ngày càng quan tâm đến những bất bình đẳng trong xã hội thuộc địa. Qua việc học tập và quan sát cuộc sống xung quanh, ông dần tìm hiểu sâu hơn về chính sách cai trị của thực dân Pháp và hoàn cảnh của người lao động Việt Nam.

Thời gian học tập tại Hà Nội đã giúp ông tích lũy kiến thức và mở rộng nhận thức, tạo tiền đề cho những lựa chọn quan trọng trong cuộc đời sau này.

3. Làm việc tại Sở Tài chính Đông Dương

Sau khi tốt nghiệp Trường Bưởi năm 1924, Nguyễn Phong Sắc vào làm việc tại Sở Tài chính Đông Dương. Đây là cơ quan thuộc bộ máy hành chính của chính quyền thực dân Pháp, phụ trách các vấn đề tài chính trong hệ thống thuộc địa.

Công việc tại Sở Tài chính giúp ông có điều kiện tìm hiểu cách thức quản lý ngân sách, thuế khóa và các chính sách kinh tế của chính quyền thuộc địa. Qua thực tế công việc, ông nhận thấy những chính sách tài chính có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân, đặc biệt là nông dân và người lao động.

Mặc dù có công việc ổn định và triển vọng phát triển trong hệ thống hành chính, Nguyễn Phong Sắc không lựa chọn tiếp tục con đường công chức. Ông ngày càng quan tâm đến những hoạt động yêu nước và các tổ chức đang tìm kiếm phương hướng đấu tranh cho độc lập dân tộc.

Cuối năm 1926, ông gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu việc ông chuyển từ một viên chức trẻ sang hoạt động cách mạng có tổ chức.

Năm 1927, Nguyễn Phong Sắc thôi việc tại Sở Tài chính để tập trung tham gia phong trào. Sau đó, ông có thời gian dạy học tại một số trường tư thục ở Hà Nội, đồng thời tiếp tục hoạt động tuyên truyền, vận động thanh niên.

4. Gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên

Cuối năm 1926, Nguyễn Phong Sắc gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tổ chức được Nguyễn Ái Quốc thành lập tại Quảng Châu, Trung Quốc, năm 1925.

Hội có mục tiêu truyền bá tư tưởng cách mạng, đào tạo cán bộ và chuẩn bị lực lượng cho phong trào đấu tranh ở Việt Nam. Tổ chức này tập hợp nhiều thanh niên yêu nước, trong đó có những người sau này trở thành cán bộ lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Sau khi tham gia Hội, Nguyễn Phong Sắc tích cực hoạt động tại Hà Nội và các địa phương lân cận. Ông tham gia xây dựng cơ sở, tuyên truyền tư tưởng cách mạng và vận động thanh niên tham gia tổ chức.

Ông có mối liên hệ với nhiều thành viên tích cực trong Hội, trong đó có Ngô Gia Tự và Nguyễn Đức Cảnh. Những người này cùng tham gia các cuộc thảo luận về yêu cầu thành lập một tổ chức cộng sản nhằm đáp ứng sự phát triển của phong trào công nhân và phong trào yêu nước.

Trong giai đoạn này, Nguyễn Phong Sắc từng bước đảm nhận những nhiệm vụ quan trọng hơn trong tổ chức. Ông không chỉ tham gia tuyên truyền mà còn góp phần xây dựng hệ thống cơ sở và chuẩn bị lực lượng cho những thay đổi về tổ chức trong phong trào cách mạng Việt Nam.

5. Tham gia thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên

Tháng 3/1929, tại số nhà 5D phố Hàm Long, Hà Nội, một nhóm hội viên tiên tiến của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã họp và thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam. Nguyễn Phong Sắc là một trong những thành viên tham gia sự kiện này, cùng với Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh và các đồng chí khác.

Sự ra đời của chi bộ phản ánh xu hướng thành lập tổ chức cộng sản trong phong trào cách mạng Việt Nam. Những người tham gia cho rằng phong trào cần có một tổ chức chính trị thống nhất về mục tiêu và phương hướng hoạt động để lãnh đạo công nhân và các tầng lớp nhân dân.

Sau sự kiện này, Nguyễn Phong Sắc tiếp tục tham gia vận động thành lập tổ chức cộng sản trên phạm vi rộng hơn. Tháng 6/1929, Đông Dương Cộng sản Đảng được thành lập tại Bắc Kỳ. Ông tham gia tổ chức này và được phân công phụ trách phong trào cách mạng ở Trung Kỳ.

Đây là giai đoạn Nguyễn Phong Sắc chuyển sang đảm nhiệm công việc lãnh đạo ở phạm vi khu vực. Từ một cán bộ hoạt động tại Hà Nội, ông được giao nhiệm vụ xây dựng tổ chức và phát triển phong trào tại các tỉnh miền Trung, nơi có truyền thống đấu tranh yêu nước và nhiều cơ sở hoạt động cách mạng.

6. Xây dựng tổ chức Đảng tại Trung Kỳ

Sau khi được phân công phụ trách Trung Kỳ, Nguyễn Phong Sắc tập trung xây dựng cơ sở tổ chức tại các tỉnh miền Trung, đặc biệt là Nghệ An và Hà Tĩnh.

Trung Kỳ lúc bấy giờ có nhiều khó khăn về kinh tế và đời sống. Người dân phải chịu các loại thuế, lao dịch và những điều kiện sinh hoạt thiếu thốn. Trong khi đó, phong trào yêu nước và các hoạt động đấu tranh của công nhân, nông dân đã xuất hiện ở nhiều địa phương.

Nguyễn Phong Sắc cùng các cán bộ khác tổ chức tuyên truyền, phát triển đảng viên và xây dựng các chi bộ. Ông chú trọng việc đào tạo cán bộ địa phương, duy trì liên lạc giữa các cơ sở và thống nhất hoạt động theo chủ trương chung.

Năm 1929, các tổ chức cộng sản ở Việt Nam tiếp tục phát triển. Đông Dương Cộng sản Đảng xây dựng mạng lưới cơ sở tại Trung Kỳ, tạo điều kiện để phong trào cách mạng mở rộng.

Trong quá trình hoạt động, Nguyễn Phong Sắc chú trọng phát triển tổ chức gắn với phong trào quần chúng. Ông tham gia vận động công nhân, nông dân và thanh niên, đồng thời chỉ đạo việc tuyên truyền thông qua báo chí và tài liệu cách mạng.

Những hoạt động này góp phần tạo nên mạng lưới tổ chức Đảng ở Trung Kỳ trước và sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập.

7. Tham gia thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Đầu năm 1930, trước yêu cầu thống nhất các tổ chức cộng sản, Nguyễn Ái Quốc triệu tập và chủ trì Hội nghị hợp nhất tại Cửu Long, Hương Cảng, Trung Quốc. Hội nghị diễn ra từ ngày 6/1 đến đầu tháng 2/1930, với sự tham gia của đại biểu các tổ chức cộng sản.

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong lịch sử phong trào cách mạng Việt Nam, khi các tổ chức cộng sản được hợp nhất thành một đảng thống nhất.

Sau khi Đảng ra đời, Nguyễn Phong Sắc được cử vào Ban Chấp ủy Trung ương lâm thời và tiếp tục phụ trách phong trào cách mạng ở Trung Kỳ.

Tháng 10/1930, Hội nghị Trung ương lần thứ nhất được tổ chức tại Hương Cảng. Hội nghị quyết định đổi tên Đảng thành Đảng Cộng sản Đông Dương, thông qua một số văn kiện quan trọng và kiện toàn cơ quan lãnh đạo Trung ương.

Nguyễn Phong Sắc được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ Trung ương Đảng, tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ phụ trách Trung Kỳ. Trên cương vị này, ông tham gia triển khai các nghị quyết của Trung ương, củng cố tổ chức và lãnh đạo phong trào cách mạng ở khu vực miền Trung.

8. Lãnh đạo phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh

6

Năm 1930–1931, phong trào cách mạng phát triển mạnh ở nhiều địa phương trong cả nước. Tại Nghệ An và Hà Tĩnh, phong trào đấu tranh của công nhân và nông dân diễn ra rộng khắp, trở thành cao trào được biết đến với tên gọi Xô viết Nghệ – Tĩnh.

Với cương vị Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ, Nguyễn Phong Sắc tham gia chỉ đạo công tác tổ chức, tuyên truyền và vận động quần chúng. Ông cùng các cán bộ trong Xứ ủy triển khai chủ trương của Đảng, xây dựng cơ sở và kết nối hoạt động giữa các địa phương.

Ngày 1/5/1930, nhiều cuộc biểu tình và đấu tranh của công nhân, nông dân diễn ra tại Trung Kỳ nhân Ngày Quốc tế Lao động. Các hoạt động tiếp tục phát triển trong những tháng sau đó, với nhiều cuộc đấu tranh đòi giảm sưu thuế, cải thiện đời sống và phản đối chính sách cai trị của thực dân.

Đến cuối năm 1930, tại một số địa phương ở Nghệ An và Hà Tĩnh, các hình thức chính quyền cách mạng của quần chúng được hình thành, thường được gọi là các Xô viết. Phong trào đã tạo nên một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu.

Nguyễn Phong Sắc tham gia chỉ đạo công tác tuyên truyền và xuất bản báo Công – Nông – Binh, cơ quan ngôn luận của Xứ ủy Trung Kỳ. Tờ báo góp phần truyền tải chủ trương, nghị quyết và hướng dẫn hoạt động đến các cơ sở Đảng và quần chúng.

Khi phong trào bị chính quyền thực dân đàn áp, ông chỉ đạo các tổ chức cơ sở tăng cường bảo mật, duy trì hoạt động và bồi dưỡng cán bộ. Những nhiệm vụ này diễn ra trong điều kiện tổ chức Đảng phải đối mặt với nhiều khó khăn, mất mát và sự kiểm soát nghiêm ngặt.

9. Công tác tổ chức và tuyên truyền trong thời kỳ bị đàn áp

Từ cuối năm 1930, chính quyền thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng ở Trung Kỳ. Nhiều cơ sở Đảng bị phá vỡ, cán bộ và quần chúng tham gia phong trào bị bắt giữ, trong khi các hoạt động tuyên truyền và liên lạc gặp nhiều trở ngại.

Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Phong Sắc tiếp tục chỉ đạo công tác tổ chức tại Trung Kỳ. Ông yêu cầu các cơ sở duy trì liên lạc, chú trọng bảo mật và tìm cách bảo toàn lực lượng. Ông cũng quan tâm đến việc bồi dưỡng cán bộ, giúp các đảng viên hiểu rõ nhiệm vụ và duy trì hoạt động trong điều kiện khó khăn.

Bên cạnh công tác tổ chức, ông chú trọng vai trò của báo chí cách mạng. Báo Công – Nông – Binh được sử dụng để truyền tải thông tin, hướng dẫn hoạt động và kết nối các cơ sở trong khu vực.

Những hoạt động này cho thấy vai trò của công tác tuyên truyền và xây dựng tổ chức trong giai đoạn phong trào cách mạng gặp nhiều tổn thất. Việc duy trì hoạt động không chỉ đòi hỏi sự phối hợp giữa các cán bộ mà còn cần khả năng thích ứng với những thay đổi của tình hình.

Nguyễn Phong Sắc tiếp tục thực hiện nhiệm vụ lãnh đạo trong điều kiện phải di chuyển và hoạt động bí mật, đồng thời duy trì liên hệ với Trung ương Đảng và các cơ sở địa phương.

10. Bị bắt tại Hà Nội

Tháng 3/1931, Nguyễn Phong Sắc tham dự Hội nghị Trung ương lần thứ hai của Đảng tại Sài Gòn. Sau hội nghị, ông tiếp tục di chuyển ra Trung Kỳ, Hà Nội và Hải Phòng để phổ biến nghị quyết, trao đổi tình hình và duy trì liên lạc với các tổ chức Đảng.

Ngày 3/5/1931, khi đang trên đường hoạt động, Nguyễn Phong Sắc bị mật thám Pháp bắt tại khách sạn Nam Lai, gần ga Hàng Cỏ, Hà Nội. Sau khi bị bắt, ông bị đưa vào Vinh, Nghệ An, nơi chính quyền thực dân tiến hành giam giữ và thẩm vấn.

Việc bắt giữ Nguyễn Phong Sắc diễn ra trong thời kỳ chính quyền thực dân tập trung truy bắt những cán bộ lãnh đạo của phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh. Ông là một trong những nhân vật giữ vai trò quan trọng trong tổ chức Đảng ở Trung Kỳ, nên việc ông bị bắt gây ảnh hưởng đến hoạt động lãnh đạo tại khu vực.

Dù bị giam giữ, Nguyễn Phong Sắc không cung cấp thông tin về tổ chức và các cơ sở cách mạng. Ông tiếp tục giữ lập trường của mình cho đến những ngày cuối đời.

11. Hy sinh tại Nghệ An

Sau khi bị bắt, Nguyễn Phong Sắc bị giam giữ tại Nghệ An. Ngày 26/5/1931, ông bị chính quyền thực dân xử bắn tại đồn Song Lộc, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An, khi mới 29 tuổi.

Sự hy sinh của Nguyễn Phong Sắc diễn ra trong bối cảnh phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh đang chịu sự đàn áp mạnh mẽ. Nhiều cán bộ, đảng viên và người tham gia phong trào bị bắt, kết án hoặc mất trong giai đoạn này.

Sau khi ông hy sinh, những đóng góp của ông trong việc xây dựng tổ chức Đảng ở Trung Kỳ và lãnh đạo phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh tiếp tục được ghi nhận trong các tài liệu lịch sử.

Cuộc đời hoạt động của Nguyễn Phong Sắc gắn với giai đoạn hình thành và củng cố tổ chức Đảng Cộng sản Việt Nam, từ những chi bộ cộng sản đầu tiên năm 1929 đến phong trào cách mạng rộng lớn ở Trung Kỳ trong những năm 1930–1931.

12. Những đóng góp đối với phong trào cách mạng Việt Nam

Nguyễn Phong Sắc là một trong những cán bộ thuộc thế hệ đầu tiên tham gia xây dựng tổ chức cộng sản tại Việt Nam. Ông tham gia Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Hà Nội, góp phần thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng và tham gia quá trình hợp nhất các tổ chức cộng sản đầu năm 1930.

Trên cương vị Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ, ông đóng vai trò trong việc tổ chức và phát triển phong trào cách mạng tại khu vực Nghệ An, Hà Tĩnh và các tỉnh miền Trung. Hoạt động của ông gắn liền với quá trình xây dựng cơ sở Đảng, phát triển lực lượng quần chúng và triển khai các chủ trương của Trung ương.

Một dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp của ông là vai trò lãnh đạo trong cao trào Xô viết Nghệ – Tĩnh. Phong trào này trở thành một sự kiện nổi bật trong lịch sử cách mạng Việt Nam, phản ánh sự tham gia rộng rãi của công nhân và nông dân trong các hoạt động đấu tranh đầu thập niên 1930.

Bên cạnh công tác tổ chức, Nguyễn Phong Sắc còn quan tâm đến tuyên truyền và giáo dục chính trị thông qua báo chí cách mạng. Những hoạt động này góp phần duy trì liên lạc và truyền tải thông tin giữa các cơ sở Đảng trong bối cảnh hoạt động cách mạng phải diễn ra bí mật.

13. Tưởng niệm và lưu giữ di sản lịch sử

4

Tên tuổi Nguyễn Phong Sắc được lưu giữ thông qua các hoạt động tưởng niệm, nghiên cứu và giáo dục lịch sử tại Hà Nội, Nghệ An và nhiều địa phương khác.

Tại Hà Nội, quê hương của ông, các tư liệu về gia đình, quá trình học tập và hoạt động cách mạng được giới thiệu trong những công trình nghiên cứu và hoạt động giáo dục. Tên ông cũng được đặt cho các tuyến đường và công trình công cộng tại nhiều địa phương.

Tại Nghệ An, nơi ông hoạt động và hy sinh, các địa điểm lịch sử liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh là một phần của hệ thống di tích và không gian giáo dục truyền thống. Những địa điểm này giúp người dân, học sinh và khách tham quan tìm hiểu về bối cảnh lịch sử, các phong trào đấu tranh và những nhân vật có đóng góp trong giai đoạn đó.