NGƯỜI CHIẾN SĨ PA CÔ HỒ ĐỨC VAI

Hồ Đức Vai, tên trước đây là A Vai, sinh năm 1940, người Pa Cô ở A Lưới. Từ nhỏ ông đã sống trong hoàn cảnh khó khăn và sớm tham gia hoạt động cách mạng. Khoảng 10 tuổi, ông làm liên lạc cho du kích; đến 15 tuổi được giao làm Đội trưởng Đội du kích xã. Khi 19 tuổi, ông đã tham gia chỉ huy lực lượng bộ đội địa phương và dân quân du kích tại A Lưới. Giai đoạn 1960–1965, ông tham gia hơn 20 trận đánh ở chiến trường A Lưới; các tư liệu sau này ghi nhận tổng cộng 24 trận và thành tích trực tiếp tiêu diệt nhiều binh lính đối phương. Năm 1965, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cũng trong năm này, ông ra miền Bắc trong đoàn anh hùng, chiến sĩ miền Nam và được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh; tên Hồ Đức Vai gắn với lần gặp này và việc đồng bào Pa Cô ở A Lưới sử dụng họ Hồ. Sau chiến tranh, ông tiếp tục công tác tại địa phương, từng giữ chức Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự huyện A Lưới, Trưởng Ban Dân vận Huyện ủy và Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện. Ông còn là đại biểu Quốc hội khóa VI và VII. Hồ Đức Vai qua đời ngày 14 tháng 2 năm 2026 tại A Lưới, hưởng thọ 86 tuổi.

Sau chiến tranh, ông tiếp tục phục vụ trong quân đội, từng giữ chức Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự huyện A Lưới và là Đại biểu Quốc hội khóa VI, VII. Ông mang quân hàm Trung tá. Những năm cuối đời, ông sống tại A Lưới. Ông qua đời ngày 14/2/2026, hưởng thọ 86 tuổi.

Hồ Đức Vai được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân giải phóng năm 1965 và được tặng Huân chương Quân công Giải phóng hạng Ba. Ông nhiều lần ra miền Bắc, được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tên A Vai về sau gắn với họ Hồ; ông là một trong những người Pa Cô tiêu biểu vận động đồng bào mang họ Hồ. Trong gia đình ông còn có Hồ Kan Lịch và Hồ A Nun cùng được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Trong một trận đánh đồn, tổ du kích do Hồ Đức Vai chỉ huy phải vượt nhiều lớp hàng rào phòng thủ trong đêm. Từ khoảng 21 giờ đến 3 giờ sáng, họ luồn qua ba lớp rào, sau đó tiếp tục nằm chờ thời cơ. Khi đối phương ra khu vực tập hợp, tổ mới nổ súng. Những cách đánh như vậy dựa vào việc nắm chắc địa hình, kiên trì áp sát và giữ bí mật đến phút cuối. Một tư liệu khác ghi lại trận ngày 27/5, khi ông dẫn tổ bò sát đồn A Lưới, phục chờ đến sáng rồi đồng loạt khai hỏa, gây thiệt hại cho lực lượng trong đồn.

Hồ Đức Vai mồ côi cha mẹ từ khoảng sáu tuổi, lớn lên nhờ sự đùm bọc của bà con người Pa Cô ở A Lưới. Ông sớm tham gia công việc liên lạc và lực lượng du kích. Các tư liệu về quá trình chiến đấu ghi nhận ông tham gia hàng chục trận tại vùng A Lưới, nơi địa hình núi rừng vừa là trở ngại vừa là điều kiện để lực lượng địa phương tổ chức phục kích, tập kích.