NGƯỜI CHIẾN SĨ “THÀ CHẾT KHÔNG ĐẦU HÀNG”
Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, từ một người nông dân nghèo ở Đông Anh, Hà Nội, Bùi Quang Mại đã trở thành một cán bộ chỉ huy dày dạn trận mạc của Đại đoàn 308 – đơn vị chủ lực cơ động quan trọng của Quân đội nhân dân Việt Nam. Những chiến công của ông gắn với nhiều chiến dịch lớn trên chiến trường Bắc Bộ, nổi bật là Chiến dịch Đường số 4 năm 1949, Chiến dịch Lê Hồng Phong năm 1950 và Chiến dịch Hà Nam Ninh (Quang Trung) năm 1951.
Bùi Quang Mại sinh năm 1924, quê ở xã Dân Chủ, huyện Đông Anh, nay thuộc Hà Nội. Xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo, ông từng phải đi ở để kiếm sống. Năm 1946, ông tình nguyện tham gia bộ đội và chiến đấu trong lực lượng vũ trang Khu 1. Ngay từ những trận đánh đầu tiên, ông đã thể hiện khả năng trinh sát, tổ chức chiến đấu và sử dụng vũ khí tốt. Trong một trận đánh đồn ở Vĩnh Yên, ông từng bí mật bò sát hệ thống phòng thủ của đối phương để nắm tình hình. Sau đó, đơn vị tổ chức một bộ phận hóa trang thành lính địch, do ông chỉ huy, tiến vào đồn rồi bất ngờ đánh từ bên trong, phối hợp với lực lượng bên ngoài tiêu diệt đối phương.
Một chiến công khác diễn ra khi đơn vị chặn đánh quân Pháp bên sông Đuống. Trong lúc máy bay đối phương oanh tạc đội hình, Bùi Quang Mại sử dụng súng trung liên bắn cháy một máy bay khu trục. Chiến công này cho thấy khả năng xử trí nhanh và tinh thần bình tĩnh của người chiến sĩ trong điều kiện chiến đấu đặc biệt nguy hiểm. Ông được tặng Huân chương Chiến công hạng Ba.
Đến Chiến dịch Đường số 4 tháng 2-1949, Bùi Quang Mại chiến đấu trong đội hình Tiểu đoàn 54 – đơn vị được hình thành từ Trung đoàn Thủ đô sau khi rút khỏi Hà Nội. Tại trận đèo Lũng Phầy, ông được giao nhiệm vụ mở cửa đột phá. Trước hệ thống phòng thủ có nhiều lớp rào tre, ông chủ động tiếp cận, dùng mã tấu phá ba lớp rào, tạo cửa mở cho đơn vị tiến lên tiêu diệt đối phương. Hành động này thể hiện rõ đặc điểm của người lính xung kích: phải đi trước, trực tiếp đối mặt với hỏa lực và chướng ngại để mở đường cho đồng đội.
Trong Chiến dịch Lê Hồng Phong tháng 1-1950, trận Phố Lu tiếp tục ghi dấu một hành động đáng nhớ. Khi đang chiến đấu, Bùi Quang Mại bị sức ép của pháo địch làm ngất. Sau khi tỉnh lại, thay vì lui về phía sau điều trị, ông xin được ở lại trận địa. Với khẩu Ba-dô-ca, ông đã đánh phá 5 hỏa điểm của đối phương, góp phần tạo điều kiện cho đơn vị hoàn thành nhiệm vụ.
Nhưng chiến công tiêu biểu nhất của Bùi Quang Mại được ghi nhận trong Chiến dịch Hà Nam Ninh (Quang Trung), tháng 5-1951. Tại trận nhà thờ Đại Phong, ông sử dụng súng trung liên tiêu diệt 3 ổ hỏa lực, tạo điều kiện cho bộ binh xung phong chiếm vị trí. Sau đó, trong trận đánh đồn Non Nước, ông tiếp tục trực tiếp chiến đấu bằng súng trung liên, tiêu diệt 15 đối phương và góp phần cùng đơn vị làm chủ cứ điểm. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, lực lượng ta tại Non Nước đã tiêu diệt gần 60 quân địch và bắt 120 người.
Đỉnh cao về lòng dũng cảm của Bùi Quang Mại diễn ra ngay sau đó. Sáng 30-5-1951, quân Pháp tăng cường máy bay và pháo binh, tổ chức phản công để chiếm lại Non Nước. Sau khi đơn vị được lệnh rút, một số chiến sĩ, trong đó có thương binh, bị kẹt lại. Bùi Quang Mại cùng 4 thương binh cố thủ trong một hang đá. Từ chiều đến tối, họ đánh lui 6 đợt tiến công, tiêu diệt 12 đối phương. Sau đó, bằng cách khéo léo nghi binh, ông đưa được cả 4 thương binh vượt khỏi vòng vây và trở về đơn vị an toàn.
Chiến công tại Non Nước thể hiện tập trung phẩm chất của Bùi Quang Mại: kiên quyết chiến đấu, không bỏ đồng đội và luôn tìm cách đưa người bị thương trở về. Đây cũng là minh chứng cho tinh thần “thà chết không đầu hàng” được ghi nhận trong hồ sơ của ông. Trong hoàn cảnh bị bao vây, lực lượng ít hơn nhiều lần và bản thân cũng bị thương, ông vẫn tổ chức chiến đấu có hiệu quả thay vì tìm cách đầu hàng hoặc bỏ mặc đồng đội.
Trong quá trình chiến đấu đến năm 1954, Bùi Quang Mại đã tham gia nhiều trận đánh lớn trong đội hình Đại đoàn 308. Đơn vị này sau đó trực tiếp tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, chiến đấu trên nhiều hướng quan trọng của tập đoàn cứ điểm. Báo Quân đội nhân dân đánh giá Đại đoàn 308 đã tham gia từ các trận đánh ở phía Bắc như đồi Độc Lập, Bản Kéo, đến chiến đấu tại khu vực phía Tây và đợt tổng công kích cuối cùng, góp phần làm nên thắng lợi Điện Biên Phủ.
Với những thành tích đặc biệt xuất sắc, Bùi Quang Mại được tặng nhiều phần thưởng, trong đó có Huân chương Quân công hạng Ba, Huân chương Chiến công hạng Nhất, hai Huân chương Chiến công hạng Nhì và danh hiệu Chiến sĩ thi đua toàn quốc năm 1952. Ngày 7-5-1956, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Câu chuyện thời hoa lửa của Bùi Quang Mại không chỉ được làm nên bởi những con số về chiến công. Điều đáng nhớ hơn là hình ảnh một người lính luôn đứng ở nơi khó khăn nhất, trực tiếp mở đường cho đồng đội và không bỏ lại thương binh. Từ Lũng Phầy đến Phố Lu, từ Đại Phong đến Non Nước, những hành động của ông cho thấy một quy luật giản dị nhưng có ý nghĩa sâu sắc của chiến tranh: trong những thời khắc quyết định, bản lĩnh của người chỉ huy được thể hiện không chỉ ở khả năng đánh thắng đối phương, mà còn ở trách nhiệm đối với đồng đội. Đó chính là một phần giá trị làm nên hình tượng người chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
