Người Chính trị và Chiếc tủ kỷ vật kín ở Thanh Hóa

Trong một con ngõ nhỏ ở Thanh Hóa, có một ngôi nhà đầu giường luôn kê một chiếc tủ gỗ cũ, khóa kín suốt năm. Chủ nhân của nó, cựu chiến binh Trần Khôi — nguyên Chính trị viên, Bí thư chi bộ Đại đội xe thồ 101 — vẫn giữ thói quen quen ấy như một nghi lễ riêng: chỉ mở tủ vào những lúc đặc biệt, khi nào nên yên tâm để trò chuyện với quá khứ.

Bên trong chiếc tủ ấy không phải vàng bạc, mà là những kỷ vật đã bạc màu thời gian: một chiếc mũ nan, vài tấm ảnh cũ, những tờ giấy chứng nhận đã có số vàng — tất cả gắn kết với những ngày cuối năm 1953, đầu năm 1954, khi phong dạo "xe đạp thồ" xung quanh xứ Thanh. Từ một chiếc xe đạp bình thường, người dân đã cải tiến thêm phúthồ, tay ngai, gia cố khung sườn để có thể gấp ba, gấp bốn lần quan trọng tải thông thường. Ông Trần Khôi khi ấy còn là một thanh niên, cùng hàng vạn dân công và bộ đội hòa vào dòng người, dòng xe nối đuôi nhau vượt hơn 500 cây số đường rừng núi nguy hiểm trở về, từ hậu phương Thanh Hóa lên Điện tận Biên, mang theo bông, thuốc men cho chiến dịch lớn nhất trong cuộc chiến chiến chống thực dân Pháp.

Có Chính trị viên, ông không chỉ trực tiếp tham gia vận chuyển mà còn phải viên tinh thần anh em trong đơn vị thuốc suốt những đường đường dài đằng sau đẵng, khi cái đói, cái lạnh, và bom đạn cơn mộng từng khúc cua, từng con dốc. Đêm xuống, đoàn xe lại Yên tĩnh di chuyển để tránh máy bay trinh sát; ban ngày, tất cả ẩn mình trong rừng, ngụy trang xe cột bằng lá cây, chờ trời tối lại lên đường. Có những đoạn dựng dốc, người phải ghì chặt tay lái phía trước, người ở phía sau co rút cứ thế, nối tiếp hàng giờ đồng hồ.

Nhưng gian khổ nơi chiến trường chưa phải là điều duy nhất ông phải đối mặt. Giữa những ngày hành quân ấy, một lá thư từ quê nhà tìm đến đơn vị: nhà ông bị cháy. Trong thời kỳ chiến tranh, con gái lớn của ông đã chạy thoát ra ngoài, còn con thơ mới vài tháng tuổi được người nhà thở vàng cuộn trong một manh chiếu, Đưa ra khỏi đám cháy — may mắn thay, cả hai đều bình an. Đọc xong lá thư, người lính ấy không xin về, cũng không thể về: phía trước là cả một chiến dịch đang chờ từng cân cân, từng viên đạn được đưa ra để đáp ứng thời gian. Ông lá thư lại, cửa hàng vào túi áo giáp, rồi tiếp tục vòng bánh xe lăn về phía Điện Biên.

Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc thắng lợi ngày 5/7/1954, chấn động địa cầu, chấm dứt gần một trăm năm đô la của thực dân Pháp trên đất nước ta. Nhưng ít ai hình dung được rằng, đằng sau chiến thắng vang dội là một "binh hỏa" phần yên tĩnh quyết định: hơn 21.000 chiếc xe đạp thồ, hơn 260.000 như dân công hỏa tuyến đã vượt qua rừng núi hiểm trở, đưa hơn 25.000 tấn thực, vũ khí đến tay bộ đội nơi tiền tuyến — điều mà chính các sử gia phương Tây sau này phải thừa nhận là một trong những "bí mật" Nava không thể giải quyết nổi vì sao Việt Minh có thể duy trì được năm vạn quân chiến đấu kiên cường gần hai tháng trời giữa núi rừng xa xôi.

Bảy năm đã trôi qua kể từ ngày đó. Người chính trị năm xưa nay đã là một cụ già tóc bạc, nhưng mỗi lần mở Chiếc tủ kỷ vật, ký ức về những đêm hành quân quân không ánh đèn, về lá báo tin nhà cháy giữa chiến dịch, về niềm vui vỡ òa khi tin chiến thắng truyền đến, vẫn nguyên vẹn như mới hôm nay. Với ông, giữ những kỷ niệm riêng của mình, mà giữ lại một lời nhắc nhớ cho con cháu: hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng biết bao đêm không ngủ, biết bao bài chọn yên tĩnh giữa gia đình và Tổ quốc của một thế hệ đi trước.