NGƯỜI CHỦ TRƯƠNG NỔ SÚNG Ở KINH THÀNH HUẾ

1. Một vị đại thần đứng về phía chủ chiến

Tôn Thất Thuyết sinh năm 1839, là một hoàng thân nhà Nguyễn và từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. Sau khi vua Tự Đức qua đời, ông trở thành một trong những Phụ chính đại thần, đồng thời giữ chức Thượng thư Bộ Binh, nắm quyền chỉ huy quân đội triều Nguyễn. Trong bối cảnh đất nước ngày càng chịu sự khống chế của thực dân Pháp, triều đình Huế hình thành hai khuynh hướng rõ rệt: một bên muốn tiếp tục nhượng bộ để duy trì triều đình, bên kia chủ trương chống Pháp. Tôn Thất Thuyết là người tiêu biểu nhất của phái chủ chiến.

Ông hiểu rằng nếu tiếp tục nhượng bộ, triều đình sẽ ngày càng mất quyền chủ động. Vì vậy, Tôn Thất Thuyết bí mật xây dựng lực lượng quân sự, tuyển mộ binh lính, tổ chức các đội Phấn Nghĩa và Đoàn Kiệt, đồng thời chuẩn bị căn cứ Tân Sở ở Quảng Trị làm nơi dự phòng trong trường hợp kinh thành không thể giữ được. Những hoạt động ấy được tiến hành trong điều kiện quân Pháp đã hiện diện ngay tại Huế và luôn tìm cách loại bỏ những người chủ chiến.

2. Quyết định đánh trước để giành thế chủ động

Đến giữa năm 1885, tình hình tại Huế trở nên đặc biệt căng thẳng. Tướng De Courcy được Chính phủ Pháp cử sang Việt Nam với mục tiêu củng cố quyền kiểm soát và loại bỏ ảnh hưởng của phái chủ chiến. Tôn Thất Thuyết trở thành một trong những mục tiêu quan trọng nhất của người Pháp. Trước nguy cơ bị bắt và lực lượng bị giải tán, ông quyết định phải hành động trước.

Đêm 4 rạng sáng 5/7/1885, quân triều đình dưới sự chỉ huy của Tôn Thất Thuyết tổ chức cuộc tấn công vào lực lượng Pháp tại Huế. Một cánh quân đánh vào khu vực Tòa Khâm sứ Pháp, trong khi lực lượng khác đánh vào đồn Mang Cá. Tôn Thất Thuyết cùng Trần Xuân Soạn chỉ huy một hướng tiến công nhằm ngăn quân Pháp hỗ trợ lẫn nhau. Pháo binh triều đình đồng loạt khai hỏa, biến kinh thành Huế thành chiến trường trong đêm.

Cuộc tấn công tạo được yếu tố bất ngờ ban đầu nhưng cuối cùng thất bại. Quân Pháp nhanh chóng tổ chức phản công với hỏa lực vượt trội. Quân triều đình phải rút khỏi kinh thành, nhiều binh lính và dân thường thiệt mạng trong cảnh hỗn loạn. Quân Pháp sau đó chiếm được nhiều kho tàng, vũ khí và tài sản của triều đình. Biến cố này được lịch sử gọi là sự kiện Kinh thành Huế thất thủ năm 1885.

3. Đưa vua Hàm Nghi rời kinh thành

Sau thất bại, Tôn Thất Thuyết đứng trước một quyết định có ý nghĩa đặc biệt: nếu vua Hàm Nghi ở lại Huế, nhà vua sẽ rơi hoàn toàn vào sự kiểm soát của Pháp. Vì vậy, ông cùng những người trong phái chủ chiến đưa vua Hàm Nghi rời khỏi kinh thành, hướng về Quảng Trị. Đây không phải một cuộc rút lui đơn thuần mà là bước chuyển từ việc chống Pháp trong khuôn khổ triều đình sang tổ chức một cuộc kháng chiến từ căn cứ.

Tại Tân Sở, Quảng Trị, vua Hàm Nghi cùng Tôn Thất Thuyết và những người đi theo xây dựng trung tâm kháng chiến. Ngày 13/7/1885, từ Tân Sở, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp. Chiếu Cần Vương sau đó trở thành lời hiệu triệu cho hàng loạt cuộc khởi nghĩa trên khắp đất nước.

Từ đây, vai trò của Tôn Thất Thuyết không còn chỉ giới hạn trong triều đình Huế. Ông trở thành một trong những nhân vật trung tâm của giai đoạn đầu phong trào Cần Vương. Sau khi rời Tân Sở, ông tiếp tục đưa vua Hàm Nghi qua nhiều địa bàn miền Trung để tránh sự truy bắt của quân Pháp và duy trì hoạt động kháng chiến.

4. Những năm tháng giữa núi rừng

Cuộc sống của vua Hàm Nghi và những người đi theo trong thời gian này vô cùng gian khổ. Họ phải di chuyển qua những vùng rừng núi hiểm trở, thường xuyên thay đổi địa điểm để tránh sự truy lùng của quân Pháp. Tôn Thất Thuyết phải vừa bảo vệ nhà vua, vừa tìm cách liên hệ với các lực lượng Cần Vương đang hoạt động ở nhiều địa phương.

Đây là giai đoạn mà vai trò của ông thể hiện rõ nhất. Từ một đại thần từng nắm quyền lực lớn ở kinh thành, Tôn Thất Thuyết trở thành một người lãnh đạo kháng chiến sống giữa núi rừng. Ông không còn có trong tay hệ thống triều đình, kho tàng hay quân đội chính quy như trước. Những gì còn lại chủ yếu là một nhóm quân trung thành, nhà vua và mạng lưới những người yêu nước đang nổi dậy ở các địa phương.

Tuy nhiên, hoàn cảnh ấy cũng khiến cuộc kháng chiến trở nên khó khăn. Lực lượng của Pháp ngày càng tăng cường truy quét. Các căn cứ Cần Vương lần lượt bị tấn công. Trong khi đó, triều đình Huế dưới sự kiểm soát của Pháp tìm cách cô lập những người còn tiếp tục chống đối.

5. Sang Trung Quốc nhưng vẫn hướng về cuộc kháng chiến

Sau một thời gian hoạt động trong nước, Tôn Thất Thuyết sang Trung Quốc. Ông tiếp tục tìm kiếm sự giúp đỡ và duy trì liên hệ với những người Việt Nam yêu nước. Trong những năm cuối thế kỷ XIX, ông sống ở Trung Quốc và tiếp tục theo dõi tình hình trong nước.

Việc Tôn Thất Thuyết rời Việt Nam đánh dấu một giai đoạn mới trong cuộc đời ông. Ông không còn trực tiếp chỉ huy lực lượng Cần Vương trong nước như trước, nhưng tên tuổi vẫn gắn chặt với sự kiện phát động cuộc phản công ở Huế và việc đưa vua Hàm Nghi ra căn cứ kháng chiến.

Tại Việt Nam, phong trào Cần Vương tiếp tục phát triển mạnh ở nhiều nơi. Những lãnh tụ như Phan Đình Phùng, Cao Thắng, Nguyễn Thiện Thuật, Đinh Công Tráng và nhiều người khác tiếp tục tổ chức lực lượng chống Pháp. Vì vậy, dù Tôn Thất Thuyết không trực tiếp lãnh đạo tất cả các cuộc khởi nghĩa, hành động của ông năm 1885 đã góp phần tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp.

6. Di sản của Tôn Thất Thuyết

Tôn Thất Thuyết qua đời tại Trung Quốc năm 1913. Ông sống qua một giai đoạn đặc biệt biến động của lịch sử Việt Nam, chứng kiến sự suy yếu của triều Nguyễn, sự mở rộng quyền lực của thực dân Pháp và sự xuất hiện của phong trào Cần Vương.

Đánh giá về Tôn Thất Thuyết cần đặt ông trong hoàn cảnh lịch sử cuối thế kỷ XIX. Cuộc tấn công vào Huế năm 1885 cuối cùng thất bại, và quân Pháp nhanh chóng kiểm soát kinh thành. Tuy nhiên, quyết định chống lại quân Pháp và đưa vua Hàm Nghi ra khỏi kinh thành đã tạo ra một hướng đi mới cho cuộc đấu tranh. Từ một cuộc đối đầu giữa quân đội triều đình và quân Pháp, phong trào chống xâm lược chuyển sang hình thức kháng chiến rộng lớn hơn với sự tham gia của văn thân và nhân dân ở nhiều địa phương.

Điều đáng nhớ nhất về Tôn Thất Thuyết có lẽ không phải là việc ông đã giành được một chiến thắng quân sự. Trái lại, cuộc phản công ông tổ chức tại Huế đã thất bại. Nhưng trong thời điểm đất nước đứng trước nguy cơ hoàn toàn mất chủ quyền, ông đã lựa chọn hành động thay vì chấp nhận đầu hàng. Quyết định ấy đã mở đầu cho một chương mới của phong trào chống Pháp.

Từ tiếng đại bác vang lên trong đêm 4 rạng sáng 5/7/1885 đến Chiếu Cần Vương được ban tại Tân Sở, Tôn Thất Thuyết đã góp phần tạo nên một bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX. Kinh thành có thể thất thủ, nhưng cuộc kháng chiến không chấm dứt. Chính từ sự thất thủ ấy, phong trào Cần Vương lan rộng và trở thành một trong những phong trào yêu nước lớn nhất cuối thế kỷ XIX.