NGƯỜI CON TƯ CUNG VÀ LỜI HẸN VỚI NON SÔNG

Câu chuyện về Trương Định – người con đất Tư Cung

Có những lần trở về quê, tôi đi qua những con đường quen thuộc mà chẳng mấy khi dừng lại.

Những hàng cây vẫn đứng đó. Những mái nhà nằm nép bên đường. Gió từ phía sông thổi vào mang theo cái vị mặn quen thuộc của miền quê Quảng Ngãi. Cuộc sống cứ thế trôi đi, bình yên và giản dị đến mức đôi khi tôi quên mất rằng dưới những bước chân của mình là một vùng đất đã từng chứng kiến biết bao câu chuyện của những con người sống và chết vì quê hương, đất nước.

Cho đến một ngày, tôi đứng trước Đền thờ Anh hùng dân tộc Trương Định ở Tư Cung, Tịnh Khê.

Không gian nơi ấy không quá ồn ào. Trước mắt tôi là những hàng cây, mái đền và làn khói hương mỏng nhẹ bay lên trong gió. Tôi đứng lặng trước tên ông.

Trương Định.

Một cái tên tôi đã từng học trong những bài lịch sử.

Một cái tên đã xuất hiện trên những trang sách từ rất lâu.

Nhưng ngay khoảnh khắc ấy, tôi bỗng nghĩ: Một người sinh ra cách đây hơn hai trăm năm, rốt cuộc đã sống một cuộc đời như thế nào để sau từng ấy thời gian, quê hương vẫn còn nhớ đến ông?

Tôi bắt đầu tìm hiểu.

Và câu chuyện ấy đưa tôi trở về một miền quê có tên Tư Cung.

Năm 1820, Trương Định sinh ra tại làng Tư Cung, phủ Bình Sơn, vùng đất nay thuộc xã Tịnh Khê, tỉnh Quảng Ngãi. Ông là con của Trương Cầm, một võ quan triều Nguyễn. Đến năm 24 tuổi, Trương Định theo cha vào Nam. Từ đó, cuộc đời ông gắn với vùng đất Gò Công và những năm tháng đầy biến động của đất nước.

Tôi cứ nghĩ mãi về hình ảnh một chàng trai Quảng Ngãi rời quê khi tuổi đời còn rất trẻ.

Ngày ấy không có những chuyến xe chạy xuyên tỉnh như hôm nay. Không có điện thoại để gọi về nhà bất cứ lúc nào. Một người rời quê có thể phải mất rất lâu mới biết được quê nhà đang sống ra sao.

Nhưng có lẽ điều ông mang theo không chỉ là hành trang của một người con theo cha vào Nam.

Mà còn là cái chất của một người con đất Quảng.

Một vùng đất khắc nghiệt, nơi con người đã quá quen với việc đứng dậy sau những mùa thiên tai, quen với sự nhọc nhằn của cuộc sống và càng hiểu hơn giá trị của hai chữ quê hương.

Ở Gò Công, Trương Định đã chiêu mộ dân nghèo khai hoang, lập đồn điền. Chính từ những năm tháng gần gũi với người dân ấy, ông dần tạo dựng được uy tín và lòng tin của họ. Khi thực dân Pháp xâm lược, những người dân từng cùng ông khai phá đất đai lại trở thành những người cùng ông đứng lên chống giặc.

Có lẽ đó là điều khiến tôi ấn tượng nhất.

Ông không chỉ chiến đấu cho một vùng đất. Ông chiến đấu cùng những con người mà ông đã sống cùng, hiểu họ và được họ tin tưởng.

Năm 1859, quân Pháp tấn công Gia Định.

Đất nước bước vào một giai đoạn đầy đau thương.

Trương Định đem lực lượng của mình phối hợp với quân triều đình chống Pháp. Sau nhiều trận đánh, ông trở thành một trong những thủ lĩnh kháng chiến tiêu biểu ở Nam Kỳ. Khi tình hình ngày càng khó khăn, ông lui về Gò Công, xây dựng nơi đây thành căn cứ kháng chiến và tiếp tục tập hợp nghĩa quân.

Rồi năm 1862 đến.

Đó là năm cuộc đời Trương Định đứng trước một lựa chọn mà có lẽ không ai muốn mình phải đối diện.

Triều đình ký hòa ước với Pháp, chấp nhận nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Trương Định được điều đi nhận chức mới và phải bãi binh.

Nếu nghe theo mệnh lệnh, ông có thể rời khỏi cuộc chiến.

Ông có thể giữ lấy chức vị.

Ông có thể bước ra khỏi vòng vây của chiến tranh.

Nhưng ông đã không làm vậy.

Ông chọn ở lại.

Ở lại với nghĩa quân.

Ở lại với nhân dân.

Ở lại với cuộc chiến mà ông biết rất rõ có thể đưa mình đến cái chết.

Các thủ lĩnh nghĩa quân và nhân dân đã suy tôn ông làm Bình Tây Đại Nguyên soái.

Tôi đọc đến đây rồi dừng lại rất lâu.

Bởi tôi nhận ra rằng, điều khiến Trương Định trở thành một người anh hùng không chỉ nằm ở những trận đánh.

Mà nằm ở sự lựa chọn.

Một người chỉ thật sự biết mình là ai khi đứng trước những lựa chọn khó khăn nhất.

Và Trương Định đã lựa chọn nhân dân.

Tôi thử đặt mình vào hoàn cảnh ấy.

Nếu là tôi, một sinh viên sống trong thời bình, quen với tiếng chuông điện thoại, những buổi học, những chuyến xe về quê và những kế hoạch cho tương lai, tôi có thể hiểu được cảm giác của một người biết rằng nếu ở lại, mình có thể không còn cơ hội trở về?

Tôi không dám nói rằng mình có thể làm được như ông.

Bởi chúng tôi chưa từng đứng trước một lựa chọn sinh tử như thế.

Nhưng chính vì chưa từng trải qua, tôi càng thấy mình cần phải biết ơn những người đã từng trải qua.

Ngày hôm nay, tôi có thể ngồi trong một căn phòng sáng đèn để đọc về Trương Định.

Tôi có thể trở về nhà sau giờ học.

Tôi có thể nghĩ về tương lai của mình.

Những điều ấy tưởng như bình thường.

Nhưng đối với một thế hệ từng sống trong thời chiến, được sống một cuộc đời bình thường đã là một ước mơ lớn.

Hai năm sau ngày bị truy đuổi ráo riết, cuộc chiến của Trương Định đi đến hồi kết.

Đêm 19 tháng 8 năm 1864, nghĩa quân bị quân Pháp đánh úp. Trong cuộc chiến không cân sức, Trương Định bị trọng thương. Nhưng ông không để mình rơi vào tay giặc.

Rạng sáng ngày 20 tháng 8 năm 1864, Trương Định rút gươm tuẫn tiết.

Ông ra đi ở tuổi 44.

Bốn mươi bốn tuổi.

Chỉ một con số thôi, nhưng tôi bất giác nghĩ đến những người đang sống ở tuổi ấy hôm nay.

Họ có gia đình.

Có công việc.

Có những dự định còn dang dở.

Có những ngày bình thường mà họ muốn được sống tiếp.

Trương Định cũng từng là một con người như thế.

Ông cũng có những điều để yêu thương, những người để nhớ, một quê hương để trở về.

Nhưng ông đã chọn hy sinh khi Tổ quốc cần.

Và có lẽ vì thế mà cái chết của ông không phải là dấu chấm hết.

Nó trở thành một phần của ký ức dân tộc.

Sau khi Trương Định hy sinh, nhân dân vẫn không quên ông.

Năm 1871, vua Tự Đức cho dựng đền ở làng Tư Cung để thờ ông. Trải qua thời gian và chiến tranh, ngôi đền cũ bị phá hủy. Đến năm 2007, tỉnh Quảng Ngãi xây dựng lại đền thờ Trương Định tại thôn Tư Cung, xã Tịnh Khê để tưởng niệm và giáo dục truyền thống yêu nước. Năm 2023, đền thờ được xếp hạng di tích cấp quốc gia.

Và thật đặc biệt, sáng ngày 20 tháng 8 năm 2026, đúng 162 năm sau ngày Trương Định tuẫn tiết, tại chính Đền thờ ở Tịnh Khê, người dân và các đại biểu lại dâng hương tưởng niệm ông.

Tôi chợt nghĩ:

Một con người đã nằm xuống hơn một thế kỷ rưỡi.

Nhưng quê hương vẫn gọi tên ông.

Hương khói vẫn được thắp.

Những thế hệ trẻ vẫn tìm đến.

Có lẽ đó chính là cách một người anh hùng tiếp tục sống.

Không phải bằng thân xác.

Mà bằng ký ức của những người ở lại.

Điều làm tôi xúc động nhất khi nghĩ về Trương Định không phải là thanh gươm ông đã dùng, cũng không phải những trận đánh đã được ghi lại trong lịch sử.

Mà là hình ảnh một người con Quảng Ngãi đã đi rất xa, nhưng cuối cùng lại trở về trong ký ức của chính quê hương mình.

Tư Cung hôm nay vẫn còn đó.

Những con đường đã khác.

Những ngôi nhà đã khác.

Những đứa trẻ sinh ra ở đây không còn phải lớn lên giữa tiếng súng.

Nhưng cái tên Trương Định vẫn ở lại.

Nó nằm trong tên đất.

Trong ngôi đền.

Trong những nén hương.

Và trong câu chuyện mà thế hệ này kể cho thế hệ khác.

Tôi nghĩ, đó chính là lúc lịch sử trở thành một điều sống động.

Bởi lịch sử không chỉ là năm 1820, 1859, 1862 hay 1864.

Lịch sử là một con người.

Một lựa chọn.

Một sự hy sinh.

Và một câu hỏi được trao lại cho thế hệ sau:

Chúng ta sẽ làm gì với những ngày tháng bình yên mà cha ông đã đánh đổi để có được?

Tôi là một người trẻ của thời bình.

Tôi không thể cầm gươm như Trương Định.

Tôi cũng không mong mình phải sống trong một thời đại mà lòng yêu nước được chứng minh bằng sự hy sinh trên chiến trường.

Nhưng tôi hiểu rằng, mỗi thời đại đều có một “chiến trường” của riêng mình.

Nếu thế hệ của Trương Định dùng vũ khí để bảo vệ từng tấc đất thì thế hệ chúng tôi phải dùng tri thức, trách nhiệm và sức trẻ để xây dựng quê hương.

Nếu ông đã lựa chọn ở lại với nhân dân trong lúc khó khăn nhất, thì chúng tôi cũng phải học cách sống có trách nhiệm với cộng đồng.

Nếu ông đã không để những năm tháng tuổi trẻ của mình trôi qua vô nghĩa, thì chúng tôi càng không có lý do để sống một tuổi trẻ hời hợt.

Là sinh viên, tôi có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ.

Học tập nghiêm túc hơn.

Sống tử tế hơn.

Biết trân trọng gia đình.

Biết giữ gìn những giá trị của quê hương.

Biết tìm hiểu lịch sử thay vì chỉ học thuộc những con số để vượt qua một kỳ thi.

Và quan trọng nhất, biết mình đang được thừa hưởng điều gì từ những người đã đi trước.

Bởi lòng biết ơn nếu chỉ nằm trong một nén hương thì chưa đủ.

Lòng biết ơn phải trở thành cách chúng ta sống.

Chiều hôm ấy, trước khi rời đền thờ, tôi đứng lại nhìn thật lâu dòng chữ Trương Định.

Gió từ phía quê nhà thổi qua.

Tôi không biết nếu Trương Định có thể nhìn thấy Quảng Ngãi hôm nay, ông sẽ nghĩ gì.

Có lẽ ông sẽ thấy những đứa trẻ được đến trường.

Những người trẻ được tự do lựa chọn tương lai.

Những con đường không còn tiếng quân thù.

Những mái nhà sáng đèn trong những buổi tối bình yên.

Và có lẽ, điều khiến ông vui nhất không phải là người đời gọi mình bằng hai chữ “anh hùng”.

Mà là thấy nhân dân được sống bình yên trên quê hương mình.

Tôi bước ra khỏi đền khi trời đã dịu nắng.

Tên ông vẫn ở phía sau.

Nhưng câu chuyện về ông thì theo tôi trở về.

Tôi hiểu rằng mình không thể sống lại thời đại của Trương Định.

Không thể biết chính xác ông đã nghĩ gì trong những giây phút cuối cùng.

Nhưng tôi có thể nhớ.

Có thể kể.

Có thể học từ sự lựa chọn của ông.

Và có thể sống một cuộc đời sao cho sự hy sinh của những người như ông không trở thành một câu chuyện bị lãng quên.

Trương Định đã chọn ở lại khi rất nhiều con đường khác có thể đưa ông đến một cuộc sống bình yên hơn.

Ông đã gửi tuổi trẻ của mình vào một thời đại đầy khói lửa.

Còn chúng tôi được nhận lại một đất nước của hòa bình.

Vì thế, điều thế hệ trẻ có thể làm hôm nay không phải là tìm một chiến trường để hy sinh, mà là tìm một lý tưởng để sống, một trách nhiệm để gánh vác và một quê hương để góp phần dựng xây.

Để rồi nhiều năm sau, khi những thế hệ khác đứng trước ngôi đền nhỏ ở Tư Cung, họ vẫn có thể nói:

“Chúng tôi không quên.”

Không quên một người con của Quảng Ngãi.

Không quên một người đã chọn nhân dân.

Không quên một cuộc đời đã cháy hết mình trong thời hoa lửa.

Và không quên rằng:

Hòa bình hôm nay là lời nhắn gửi từ những người đã nằm xuống.

Kể lại một câu chuyện là giữ lại một ký ức.
Giữ lại một ký ức là giữ lại một phần hồn của quê hương.