NGƯỜI CON ĐẤT THI PHỔ VÀ MỘT ĐỜI VÌ NƯỚC
Câu chuyện về Phạm Văn Đồng
NGƯỜI CON ĐẤT THI PHỔ VÀ MỘT ĐỜI VÌ NƯỚC
Câu chuyện về Phạm Văn Đồng
Từ một miền quê Quảng Ngãi
Nếu có những con người được nhớ đến bởi một chức vụ, một danh hiệu hay một trang sử lớn, thì Phạm Văn Đồng còn được nhớ đến bằng một điều gần gũi hơn: ông là một người con của Quảng Ngãi đã đi từ một làng quê nhỏ đến những vị trí quan trọng của đất nước, nhưng trong suốt cuộc đời vẫn dành một tình cảm sâu nặng cho quê hương.
Phạm Văn Đồng sinh ngày 1 tháng 3 năm 1906 tại làng Thi Phổ Nhất, nay thuộc xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi. Từ quê hương ấy, một chàng trai trẻ đã sớm chứng kiến những biến động của đất nước và lựa chọn con đường đấu tranh vì độc lập dân tộc. Tư liệu tiểu sử của Thư viện Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi cho thấy khi còn trẻ, ông đứng trước con đường học hành và tiến thân thuận lợi nhưng đã quyết định từ bỏ con đường làm quan để tìm một con đường khác – con đường cứu nước, giải phóng dân tộc.
Với tôi, câu chuyện về Phạm Văn Đồng bắt đầu từ chính sự lựa chọn ấy. Bởi trong cuộc đời một con người, có những khoảnh khắc tưởng như chỉ là quyết định của riêng mình, nhưng về sau lại trở thành bước ngoặt có ý nghĩa đối với cả một dân tộc.
1. Một người trẻ chọn con đường khó
Những năm đầu thế kỷ XX, Việt Nam đang sống dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Những phong trào yêu nước của các thế hệ đi trước đã tác động mạnh mẽ đến lớp thanh niên đương thời. Phạm Văn Đồng cũng không đứng ngoài những biến động ấy.
Khi còn là học sinh ở Hà Nội, ông tham gia các hoạt động yêu nước của học sinh, sinh viên, trong đó có phong trào đòi thả Phan Bội Châu và để tang Phan Chu Trinh. Những hoạt động ấy trở thành một dấu mốc quan trọng trong nhận thức chính trị của người thanh niên Phạm Văn Đồng.
Điều đáng chú ý là ông không lựa chọn con đường dễ dàng. Một tương lai làm viên chức trong bộ máy thuộc địa có thể đem lại một cuộc sống ổn định, nhưng ông đã từ bỏ. Đó là lựa chọn của một người trẻ khi đứng trước câu hỏi: sống cho riêng mình hay tìm một con đường lớn hơn gắn với vận mệnh của đất nước.
Nhìn từ hôm nay, tôi nghĩ điều khó nhất trong lựa chọn ấy không phải là biết con đường phía trước sẽ gian khổ, mà là vẫn quyết định bước đi khi chưa thể biết mình sẽ phải trả giá bao nhiêu.
2. Những năm tháng tù đày và thử thách
Con đường cách mạng mà Phạm Văn Đồng lựa chọn nhanh chóng đưa ông đến những thử thách khắc nghiệt. Năm 1929, ông bị thực dân Pháp bắt và kết án tù, sau đó bị đày ra Côn Đảo. Những năm tháng tù đày không làm thay đổi lựa chọn mà ông đã xác định từ tuổi trẻ.
Từ một người con của một gia đình có truyền thống học hành ở Quảng Ngãi, Phạm Văn Đồng bước vào cuộc đời hoạt động cách mạng với những năm tháng bị bắt, bị giam cầm và chia cắt khỏi cuộc sống bình thường. Nhưng chính những thử thách ấy lại trở thành một phần của thế hệ thanh niên đã dành tuổi trẻ cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Khi nghĩ về những năm tháng ấy, tôi nhận ra rằng 'thời hoa lửa' không chỉ được tạo nên bởi những trận chiến ngoài mặt trận. Nó còn được tạo nên bởi những năm tháng tù đày, những cuộc chia ly và sự kiên trì của những con người chấp nhận gian khổ mà không từ bỏ lý tưởng.
3. Trở về Nam Trung Bộ giữa những năm kháng chiến
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đất nước bước vào một cuộc chiến đấu mới khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược. Tháng 11 năm 1946, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh cử Phạm Văn Đồng làm đại diện Trung ương Đảng và Chính phủ trực tiếp chỉ đạo cuộc kháng chiến chống Pháp tại Nam Trung Bộ.
Đây là một giai đoạn đặc biệt quan trọng đối với câu chuyện về Phạm Văn Đồng và quê hương Quảng Ngãi. Ông trở lại một vùng đất mà chiến tranh đang đặt ra những thử thách khắc nghiệt. Nam Trung Bộ bị bao vây, đánh phá và phong tỏa; vấn đề không chỉ là chiến đấu mà còn là xây dựng một hậu phương đủ sức duy trì cuộc kháng chiến.
Phạm Văn Đồng cùng các cơ quan lãnh đạo Nam Trung Bộ tập trung vào việc xây dựng vùng tự do Liên khu V, củng cố lực lượng vũ trang, tổ chức sản xuất và bảo đảm đời sống. Bốn tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và Phú Yên được xây dựng thành một hậu phương có khả năng tự cung cấp sức người, sức của cho chiến trường.
Ở đây, hình ảnh Phạm Văn Đồng hiện lên không chỉ như một nhà lãnh đạo ở cấp trung ương, mà là một người trực tiếp gắn với những công việc rất cụ thể của một vùng kháng chiến: tổ chức, xây dựng, động viên nhân dân và tìm cách biến khó khăn thành sức mạnh.
4. Một dấu ấn đặc biệt trên đất Quảng Ngãi
Một câu chuyện khiến tôi đặc biệt chú ý là sự ra đời của xưởng in Tín phiếu Liên khu V tại Quảng Ngãi. Ngày 18 tháng 7 năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh cho phép chính quyền miền Nam Trung Bộ in và phát hành tín phiếu ở vùng tự do Liên khu V. Tháng 9 năm 1947, khi đang trực tiếp chỉ đạo kháng chiến, Phạm Văn Đồng cùng Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Trung Bộ quyết định thành lập xưởng in tín phiếu tại xóm Xà Nay, thôn Chàm Rao, xã Sơn Nham, huyện Sơn Hà.
Đằng sau một tờ tín phiếu tưởng như chỉ là một vật dụng kinh tế là cả một câu chuyện về cách một vùng đất trong chiến tranh cố gắng tự đứng vững. Trong điều kiện bị bao vây và thiếu thốn, cuộc kháng chiến không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm. Nó cần tổ chức, sản xuất, tài chính, hậu cần và một hệ thống quản lý đủ vững vàng.
Ngày nay, địa điểm xưởng in tín phiếu đã được công nhận là di tích cấp quốc gia và khuôn in tín phiếu được lưu giữ như một bảo vật quốc gia. Những hiện vật ấy khiến lịch sử trở nên cụ thể hơn. Ta không chỉ đọc rằng Quảng Ngãi từng là một vùng tự do trong kháng chiến; ta còn có thể hình dung cách con người khi ấy tìm cách duy trì đời sống và sức mạnh của một hậu phương giữa chiến tranh.
5. Người lãnh đạo và tình cảm với quê hương
Sau những năm tháng kháng chiến, Phạm Văn Đồng tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách lớn của đất nước, trong đó có cương vị Thủ tướng Chính phủ trong nhiều năm. Nhưng dù ở vị trí nào, ông vẫn được quê hương Quảng Ngãi nhắc đến như một người con ưu tú.
Các tư liệu của Thư viện Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi cho thấy tình cảm của Phạm Văn Đồng dành cho quê hương được thể hiện qua những lần ông về thăm, làm việc với tỉnh, đến các địa phương, các ngành và thăm hỏi đồng bào, đồng chí. Điều ấy làm cho hình ảnh của một nhà lãnh đạo lớn trở nên gần gũi hơn: phía sau những chức vụ và trọng trách vẫn là một người luôn hướng về nơi mình sinh ra.
Tôi nghĩ đây cũng là một điều đáng để thế hệ trẻ Quảng Ngãi hôm nay suy ngẫm. Quê hương không chỉ là nơi để tự hào khi nhắc đến. Quê hương còn là nơi đặt ra trách nhiệm. Một người đi xa có thể làm được những điều lớn lao, nhưng giá trị của những điều ấy càng ý nghĩa khi họ vẫn nhớ mình đến từ đâu.
6. Nhìn Phạm Văn Đồng từ góc nhìn của người trẻ hôm nay
Tôi sinh ra trong một thời đại khác. Tôi không phải trải qua những năm tháng đất nước bị chiến tranh chia cắt, không phải sống trong cảnh tù đày hay thiếu thốn của một vùng kháng chiến. Vì vậy, nếu chỉ đọc về Phạm Văn Đồng bằng những mốc thời gian và chức vụ, tôi rất dễ cảm thấy ông là một nhân vật lịch sử xa xôi.
Nhưng khi đặt cuộc đời ông bắt đầu từ một chàng trai trẻ đứng trước lựa chọn của riêng mình, câu chuyện lại trở nên gần hơn. Ông cũng từng là một người trẻ phải quyết định mình muốn trở thành ai. Ông cũng từng đứng trước những khó khăn mà bản thân không thể biết trước. Điều khác biệt là ông đã lựa chọn một con đường đòi hỏi rất nhiều hy sinh.
Từ đó, tôi hiểu rằng bài học lớn nhất không nhất thiết nằm ở việc chúng ta phải làm những điều vĩ đại giống thế hệ trước. Điều quan trọng là biết mình đang sống trong hoàn cảnh nào và phải có trách nhiệm với hoàn cảnh ấy. Nếu thế hệ của Phạm Văn Đồng dành tuổi trẻ cho độc lập dân tộc, thì thế hệ chúng tôi cần dành tuổi trẻ cho học tập, tri thức, lao động, sáng tạo và xây dựng quê hương.
Đó cũng là cách để ký ức về 'thời hoa lửa' không chỉ nằm trong sách giáo khoa hay những khu di tích. Lịch sử sẽ tiếp tục sống nếu người trẻ hiểu được cái giá của hòa bình và biến lòng biết ơn thành hành động.
Từ Thi Phổ nhìn về một thế hệ
Có thể nhiều năm sau, khi đứng trước một ngôi trường, một con đường hay một khu lưu niệm ở Quảng Ngãi, chúng ta sẽ không còn hình dung đầy đủ những gì đã diễn ra trên mảnh đất này. Nhưng những câu chuyện về những người như Phạm Văn Đồng sẽ giúp chúng ta nhớ rằng quê hương mình từng là một phần quan trọng của những năm tháng đấu tranh giành độc lập.
Từ Thi Phổ, một người thanh niên đã chọn con đường khó. Từ những năm tháng tù đày đến những ngày trực tiếp chỉ đạo kháng chiến ở Nam Trung Bộ, cuộc đời Phạm Văn Đồng gắn với một giai đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc. Và từ những dấu tích còn lại trên đất Quảng Ngãi, câu chuyện ấy vẫn có thể được kể cho thế hệ hôm nay.
Tôi nghĩ 'thời hoa lửa' không chỉ thuộc về quá khứ. Nó còn là một lời nhắc nhở đối với hiện tại: rằng mỗi thế hệ đều có một cách riêng để chứng minh tình yêu với quê hương, đất nước. Nếu thế hệ trước đã giữ gìn đất nước bằng sự hy sinh, thì thế hệ hôm nay phải biết giữ gìn hòa bình bằng tri thức, trách nhiệm và những việc làm có ích.
Một đời người rồi sẽ đi qua. Những chức vụ rồi cũng trở thành những dòng chữ trong sách. Nhưng một lựa chọn đúng đắn ở tuổi trẻ có thể để lại dấu ấn rất lâu dài. Với Phạm Văn Đồng, lựa chọn ấy bắt đầu từ một người con đất Quảng Ngãi quyết định rời bỏ con đường dễ dàng để đi tìm con đường cứu nước.
Và có lẽ, đó chính là câu chuyện đẹp nhất mà thế hệ hôm nay có thể kể lại: câu chuyện về một người con của quê hương đã đem tuổi trẻ của mình hòa vào vận mệnh của đất nước.
