NGƯỜI CON GÁI ĐẾM BOM Ở NGÃ BA ĐỒNG LỘC

Cô gái quê nghèo bước vào tuyến lửa

La Thị Tám sinh năm 1949 tại xã Vĩnh Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Bà lớn lên trong một gia đình nông dân, giữa vùng quê thường xuyên chịu ảnh hưởng của chiến tranh.

Năm 1967, khi vừa 18 tuổi, La Thị Tám tham gia lực lượng thanh niên xung phong và làm công nhân tại Hạt Giao thông Can Lộc. Khi ấy, nhiều tuyến đường ở Hà Tĩnh giữ vai trò vận chuyển lương thực, thuốc men, phương tiện và lực lượng từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Cuối năm 1967, bà được điều động về Đại đội 2 Giao thông vận tải, đóng quân tại khu vực Ngã ba Đồng Lộc. Đó là một trong những trọng điểm giao thông đặc biệt quan trọng trên Quốc lộ 15A.

La Thị Tám cùng những thanh niên xung phong khác mang theo một suy nghĩ giản dị: khi tuyến đường còn thông, những đoàn xe chi viện vẫn có thể tiếp tục đi về phía Nam.

Ngã ba nằm trên con đường chi viện

Ngã ba Đồng Lộc thuộc huyện Can Lộc, Hà Tĩnh, nằm ở vị trí giao thông quan trọng trên tuyến Quốc lộ 15A. Địa hình nơi đây hẹp và trống trải, một bên là đồi núi, một bên là ruộng nước, nên rất khó mở đường tránh hoặc bố trí các tuyến vận chuyển khác.

Khi nhiều đoạn trên Quốc lộ 1 bị đánh hỏng, phần lớn hoạt động vận tải chiến lược phải chuyển sang Quốc lộ 15A và đi qua Đồng Lộc. Vì vậy, trong khoảng từ tháng 4 đến tháng 10 năm 1968, khu vực nhỏ bé này phải chịu 48.600 quả bom các loại.

Làm nhiệm vụ tại Đồng Lộc khi ấy có bộ đội phòng không, công binh, công nhân giao thông, dân quân và hàng nghìn thanh niên xung phong. Mỗi lực lượng đảm nhận một công việc khác nhau nhưng đều hướng tới mục tiêu chung: bảo vệ đường, sửa đường và bảo đảm các đoàn xe đi qua an toàn.

Người quan sát trên núi Mòi

Nhiệm vụ của La Thị Tám không phải trực tiếp lái xe hay vận chuyển hàng hóa. Bà được bố trí tại đài quan sát trên núi Mòi, nơi có thể nhìn bao quát khu vực Ngã ba Đồng Lộc.

Mỗi khi máy bay xuất hiện, bà phải tập trung theo dõi đường bay, vị trí bom rơi và ghi nhớ quả nào đã phát nổ, quả nào có thể vẫn còn nằm trên hoặc gần mặt đường. Sau khi khu vực tạm yên, bà rời đài quan sát, đến những vị trí đã xác định để cắm tiêu cảnh báo.

Những dấu tiêu ấy giúp công binh nhận biết khu vực nguy hiểm, tiến hành kiểm tra, xử lý và bàn giao mặt đường cho lực lượng giao thông san lấp, sửa chữa. Nhờ vậy, các phương tiện vận tải có thể tiếp tục hành trình mà không đi nhầm vào những vị trí chưa được bảo đảm an toàn.

Công việc đòi hỏi trí nhớ tốt, khả năng quan sát chính xác và tinh thần bình tĩnh. Nếu xác định sai vị trí, người sửa đường, công binh và những đoàn xe đi sau đều có thể gặp nguy hiểm.

Hai trăm ngày đêm không rời nhiệm vụ

Suốt khoảng 200 ngày đêm tại Đồng Lộc, La Thị Tám liên tục thực hiện công việc quan sát và cắm tiêu. Có những ngày khu vực bị đánh phá nhiều lần, nhưng sau mỗi đợt, bà và đồng đội lại trở lại mặt đường.

Người con gái 18 tuổi thường xuất hiện với chiếc áo ngụy trang, mũ bảo hộ và ống nhòm trong tay. Từ đỉnh núi Mòi, bà quan sát toàn bộ khu vực; khi tình hình cho phép, bà lại chạy xuống xác định những vị trí cần cảnh báo.

Theo các tư liệu được công bố, trong thời gian làm nhiệm vụ, La Thị Tám đã đếm và cắm tiêu 1.205 quả bom chưa nổ trên tuyến giao thông. Con số ấy chưa bao gồm những quả nằm xa mặt đường hoặc tại các khu vực xung quanh không thể thống kê đầy đủ.

Mỗi lần hoàn thành việc cắm tiêu, bà lại quay về đài quan sát, tiếp tục theo dõi những đợt đánh phá tiếp theo. Công việc cứ lặp lại từ ngày này sang ngày khác, trong điều kiện ăn ở thiếu thốn và thời gian nghỉ ngơi rất ít.

La Thị Tám từng kể rằng khi làm nhiệm vụ, điều bà nghĩ tới trước hết là sự an toàn của đồng đội và các đoàn xe. Ý thức trách nhiệm ấy giúp bà vượt qua nỗi lo sợ của một cô gái còn rất trẻ.

Đồng đội ở Ngã ba Đồng Lộc

Chiến công của La Thị Tám không tách rời sự đóng góp của những lực lượng đang cùng bám trụ tại Đồng Lộc. Khi bà cắm tiêu đánh dấu, lực lượng công binh tiếp nhận thông tin và xử lý. Sau đó, thanh niên xung phong cùng công nhân giao thông san lấp hố bom, sửa chữa mặt đường.

Lực lượng phòng không làm nhiệm vụ bảo vệ bầu trời; các đơn vị vận tải tranh thủ từng khoảng thời gian an toàn để đưa đoàn xe vượt qua trọng điểm. Nhân dân địa phương giúp đỡ nơi ăn ở, dẫn đường và chăm sóc người bị thương.

Giữa hoàn cảnh khó khăn, mọi người chia sẻ với nhau từng bữa ăn, chỗ nghỉ và động viên nhau giữ vững tinh thần. La Thị Tám luôn cho rằng thành tích tại Đồng Lộc thuộc về cả tập thể, còn bản thân bà chỉ là một thành viên trong đội ngũ đông đảo đã cùng bảo vệ tuyến đường.

Phần thưởng dành cho người con gái sông La

Cuối năm 1968, La Thị Tám được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi tặng Huy hiệu của Người. Đây là nguồn động viên lớn đối với nữ thanh niên xung phong trẻ và những đồng đội đang làm nhiệm vụ tại tuyến lửa Hà Tĩnh.

Ngày 22 tháng 12 năm 1969, La Thị Tám được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Khi ấy, bà mới 20 tuổi.

Hình ảnh người con gái cầm ống nhòm đứng trên núi Mòi đã được nhiều phóng viên chiến trường ghi lại. Tên tuổi bà trở thành nguồn cổ vũ cho những người đang chiến đấu và phục vụ chiến đấu trên khắp các chiến trường.

Năm 1970, nhạc sĩ Doãn Nho phổ nhạc bài thơ của Phương Thúy thành ca khúc “Người con gái sông La”. Tác phẩm được sáng tác từ cảm hứng về La Thị Tám và những nữ thanh niên xung phong Ngã ba Đồng Lộc, góp phần đưa hình ảnh các cô gái Hà Tĩnh đến với đông đảo công chúng.

Trở lại ngọn đồi năm xưa

Sau chiến tranh, núi Mòi được gọi là đồi La Thị Tám để ghi nhớ người nữ thanh niên xung phong từng đứng quan sát tại đây. Ngọn đồi hiện nằm trong quần thể Khu di tích lịch sử Ngã ba Đồng Lộc.

Mỗi lần trở lại chiến trường cũ, bà vẫn nhớ những con đường, vị trí đài quan sát và những người đồng đội từng cùng mình bám trụ. Vùng đất từng đầy hố bom nay đã xanh trở lại, trở thành nơi các thế hệ đến thăm viếng và tìm hiểu lịch sử.

Tháng 9 năm 2025, ở tuổi 76, bà vẫn tham gia hoạt động gặp mặt và nhắc nhở con cháu rằng cuộc sống bình yên hôm nay được tạo nên từ sự cống hiến, mất mát và tuổi xuân của nhiều thế hệ đi trước.