Người con gái nhỏ và dòng nước lớn Bắc–Hưng–Hải

Ngày 1 tháng 10 năm 1958, công trình đại thủy nông Bắc–Hưng–Hải chính thức được khởi công tại cống Xuân Quan, tỉnh Hưng Yên.

Trên công trường rộng lớn ấy, bên cạnh những người thợ là hàng vạn nông dân đến từ các làng quê. Máy xúc và phương tiện cơ giới còn rất ít. Phần lớn đất đá được đào, gánh và vận chuyển bằng sức người.

Trong dòng người ngày ngày có mặt trên công trường có một cô gái dáng người nhỏ bé tên là Phạm Thị Vách.

Ít ai nghĩ rằng đôi vai ấy rồi sẽ góp phần mở dòng nước cho cả một vùng đồng bằng rộng lớn.

Phạm Thị Vách sinh năm 1940 tại xã Hùng Cường, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình nghèo giàu truyền thống cách mạng. Bốn người anh trai của bà đều tham gia quân đội. Từ khi còn trẻ, bà đã tích cực tham gia các hoạt động thanh niên, phụ nữ và dân quân ở địa phương.

Sau hòa bình năm 1954, miền Bắc bắt đầu khôi phục kinh tế. Nông nghiệp giữ vai trò đặc biệt quan trọng, nhưng vùng đồng bằng thuộc các tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Dương thường xuyên chịu cảnh rất trái ngược: mùa mưa thì ngập úng, mùa khô lại thiếu nước.

Hơn một triệu nông dân sinh sống trong vùng phụ thuộc vào một hệ thống tưới tiêu chưa hoàn chỉnh. Vì vậy, Nhà nước quyết định xây dựng công trình Bắc–Hưng–Hải, gồm hệ thống cống, kênh, đập, trạm bơm và đê điều để đưa nước vào đồng ruộng, đồng thời tiêu úng khi mưa lũ.

Đó không chỉ là một công trình thủy lợi. Với người dân, đó là cuộc chiến chống lại hạn hán và ngập lụt đã kéo dài qua nhiều thế hệ.

Phạm Thị Vách khi ấy là Xã đội phó và Đội phó Đội thủy lợi xã Hùng Cường. Bà cùng thanh niên trong xã đến công trường từ sáng sớm. Khi thì dùng quang gánh, lúc kéo xe bò, bà vận chuyển đất đá và vật liệu xây dựng.

Công việc lặp đi lặp lại tưởng như đơn giản, nhưng mỗi chuyến đất đều đòi hỏi sức lực và sự bền bỉ. Đường trơn, đất nặng, nắng mưa thất thường. Có thời điểm, người lao động phải làm việc nhiều giờ liên tục để kịp tiến độ đào kênh và đắp bờ.

Vóc người nhỏ, Phạm Thị Vách không thể dựa vào sức mạnh đơn thuần. Bà tìm cách bố trí công việc hợp lý, cải tiến cách vận chuyển và động viên mọi người thi đua. Khối lượng đất đá bà trực tiếp vận chuyển lên tới hàng trăm mét khối.

Những người trên công trường dần biết đến cô gái Hùng Cường không phải bởi những lời nói lớn lao, mà bằng số chuyến đất tăng lên sau mỗi ngày.

Phạm Thị Vách được công nhận là “kiện tướng” trên công trường Bắc–Hưng–Hải và hai năm liên tiếp được bầu là Chiến sĩ thi đua. Trong phong trào làm thủy lợi giai đoạn 1958–1962, bà trở thành một trong những gương mặt phụ nữ nổi bật nhất của tỉnh Hưng Yên.

Năm 1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm Hưng Yên và dự hội nghị tổng kết công tác thủy lợi toàn miền Bắc. Sau khi nghe báo cáo, Người hỏi lãnh đạo tỉnh về những phụ nữ có thành tích xuất sắc trên công trường.

Phạm Thị Vách được giới thiệu với Bác.

Nhìn cô gái đã ngoài hai mươi nhưng vóc dáng nhỏ bé, Bác trìu mến gọi bà là “bé Vách”. Người tặng bà Huy hiệu Bác Hồ và căn dặn rằng, đã công tác và học tập tốt thì cần tiếp tục cố gắng hơn, đồng thời phải gần gũi, lắng nghe và học tập quần chúng.

Lời căn dặn ấy trở thành hành trang theo bà trong suốt cuộc đời.

Tháng 5 năm 1962, Phạm Thị Vách tham dự Đại hội liên hoan Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ ba. Với những thành tích đặc biệt trên công trường thủy lợi, bà được tuyên dương Anh hùng Lao động khi mới 22 tuổi và được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất.

Nhưng danh hiệu không khiến bà dừng lại.

Nhớ lời Bác dặn, Phạm Thị Vách tiếp tục học bổ túc văn hóa. Từ một cô thôn nữ gánh đất trên công trường, bà lần lượt đảm nhiệm các công việc Chủ nhiệm hợp tác xã, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã và Bí thư Đảng ủy xã Hùng Cường. Bà còn là đại biểu Quốc hội trong ba khóa liên tiếp: khóa III, IV và V.

Trên mỗi cương vị, bà vẫn giữ phong cách gần gũi với người dân, trực tiếp lắng nghe những khó khăn trong sản xuất và đời sống. Về sau, bà giữ chức Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy Kim Thi, tỉnh Hải Hưng.

Công trình Bắc–Hưng–Hải được tạo nên không chỉ bởi bản thiết kế của các kỹ sư. Trong từng đoạn kênh còn có công sức của hàng vạn con người bình thường: những nông dân cầm cuốc, những thanh niên kéo xe và những phụ nữ gánh đất bằng đôi vai.

Phạm Thị Vách là một trong những con người ấy.

Bà qua đời ngày 4 tháng 11 năm 2025, hưởng thọ 86 tuổi. Từ cô gái nhỏ trên công trường thủy lợi đến người đại biểu của nhân dân, cuộc đời bà gắn liền với một thời kỳ cả đất nước vừa lao động, vừa kiến thiết tương lai.

Ngày nay, dòng nước Bắc–Hưng–Hải vẫn chảy qua những cánh đồng. Ít người còn biết tên từng người đã đào nên những con kênh ấy. Nhưng câu chuyện về “bé Vách” nhắc chúng ta rằng lịch sử xây dựng đất nước không chỉ được viết bằng những công trình lớn.

Lịch sử còn được viết bằng từng gánh đất nhỏ, bằng mồ hôi của người lao động và bằng niềm tin rằng đôi vai bình dị cũng có thể góp phần đổi thay cả một vùng quê.