Người con kiên trung của núi Thái Nguyên

Lưu Nhân Chú sinh năm 1785, tại xã Cây Thị, tổng Thượng Nông, phủ Thái Nguyên (nay là xã Phúc Thuận, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên). Anh xuất thân trong một gia đình nông dân chăm chỉ, có truyền thống yêu nước. Từ nhỏ, anh đã nổi tiếng thông minh, khỏe mạnh, vừa chăm làm ruộng rẫy vừa tự học võ nghệ, đọc sách lịch sử, nuôi chí lớn bảo vệ quê hương. Năm 1810, khi giặc Thanh sang xâm lược nước ta, lúc này Lưu Nhân Chú đã 25 tuổi, trưởng thành và có đủ bản lĩnh đứng lên tập hợp nhân dân chống giặc.

Lúc bấy giờ, triều đình nhà Nguyễn còn non trẻ, lực lượng phân tán, giặc Thanh tràn vào với số lượng đông đảo, đi đến đâu cũng đốt phá nhà cửa, cướp của, giết người, làm dân lành khốn khổ. Trước tình hình đó, Lưu Nhân Chú không chờ lệnh triều đình, tự đứng ra kêu gọi nhân dân các bản làng: “Quê hương này là của tổ tiên ta để lại, không thể để kẻ thù tùy tiện giày xéo! Ai có lòng yêu nước thì theo ta!”. Chỉ trong vòng mấy ngày, đội nghĩa quân của anh đã lên đến hơn 300 người, vũ khí tuy chỉ là giáo tre, rựa vườn, cung tự chế nhưng lòng ai cũng rực lửa quyết tâm.

Trận đèo Khe Ngựa, đây là trận đánh đầu tiên và nổi tiếng nhất của Lưu Nhân Chú. Đèo Khe Ngựa là cửa ngõ hiểm yếu, là đường đi chính của quân Thanh vào trung tâm phủ Thái Nguyên. Anh cho quân mai phục kín đáo hai bên sườn núi, trên đỉnh đồi chất đầy đá lớn, củi đốt và mũi tên tre.

Khi đoàn quân giặc đông nghẹt lọt vào lòng đèo, Lưu Nhân Chú ra hiệu lệnh. Đá lăn ầm ầm xuống, lửa bùng cháy, nghĩa quân xông ra la hét vang động cả núi rừng. Quân giặc không kịp trở tay, bị giết hàng trăm tên, vũ khí, lương thực bị ta tịch thu phần lớn. Đây là thắng lợi lớn, làm cho quân giặc hoảng sợ và danh nghĩa Lưu Nhân Chú vang khắp cả vùng.

Trận phòng thủ vùng Thượng Nông, sau thất bại ở Khe Ngựa, tướng giặc chia quân thành nhiều mũi tấn công, bao vây dần căn cứ của nghĩa quân. Lưu Nhân Chú thay đổi chiến thuật, không đối đầu trực diện mà chia quân thành nhiều đội nhỏ, liên tục tập kích ban đêm, chặn đường vận chuyển lương thực của giặc, làm cho quân giặc luôn trong trạng thái hoảng sợ, không dám ra khỏi trại rộng tay cướp phá.

Trận chiến kéo dài hơn một tháng, nghĩa quân tuy dũng cảm nhưng lực lượng ngày càng suy giảm, lương thực, mũi tên dần cạn kiệt. Giặc biết không thể đánh bại bằng vũ lực, mang vàng bạc, lụa là đến dụ hàng, hứa phong cho anh làm Tuyên phủ sứ cai quản cả vùng Thái Nguyên. Lưu Nhân Chú giận dữ quăng hết quà xuống đất, nói với sứ giả: “Ta làm người nước Nam, chết cũng làm ma nước Nam, đời nào chịu cúi đầu với giặc!”.

Giặc tức giận, tập trung toàn lực tấn công. Đến cuối tháng 10 năm 1810, do có kẻ gian phản bội dẫn đường cho giặc đi đường tắt vào sau lưng, căn cứ bị phá vỡ, Lưu Nhân Chú bị bắt sống.

Dù bị tra tấn dã man, ép khai nơi ẩn náu của đồng đội và kêu gọi nhân dân đầu hàng, anh chỉ ngẩng cao đầu đáp: “Tôi đã vì nước mà chiến đấu, nay bị bắt chỉ có chết thôi, muốn giết thì giết, đừng nói lời vô ích!”. Không thể khuất phục được người anh hùng, giặc ra lệnh hành hình tại bến Gùi, bờ sông Cầu, lúc anh vừa tròn 25 tuổi.

Dân làng dù sợ giặc, vẫn lén lút nhau đem thi hài anh về chôn cất trên đồi cao thôn Cây Thị, nơi có thể nhìn bao quát mảnh đất quê hương anh suốt đời bảo vệ.

Ngày nay, tên tuổi và tấm gương Lưu Nhân Chú vẫn được người dân Thái Nguyên kính trọng và truyền tụng từ đời này sang đời khác.