Người công nhân nhỏ yêu nước

Đại tướng Hoàng Văn Thái tên thật là Hoàng Văn Xiêm, sinh tháng 5-1915 tại làng An Khang, tổng Đại Hoàng (nay là xã Tây An, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình). Hoàng Văn Xiêm là một học sinh chăm chỉ, ham học nhưng năm 13 tuổi đã phải bỏ học đi làm thuê.

Thông tin từ Cổng thông tin Điện tử Bộ Quốc phòng cho biết: Năm 1936, ông hoạt động trong phong trào Mặt trận bình dân, tổ chức các hội Tương tế, Ái hữu, tham gia chống thuế, chống bắt phu, bắt lính; tuyên truyền và tổ chức xây dựng cơ sở cách mạng trong nhân dân. Tháng 3-1938, ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương. Tháng 9-1940, ông bị địch bắt, không tìm được chứng cứ, địch buộc phải thả. Tháng 10-1940, ông hoạt động bí mật ở căn cứ Lạng Giang, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Hà Bắc (nay là tỉnh Bắc Giang), tham gia xây dựng và làm Đội trưởng Đội Cứu quốc quân Bắc Sơn. Tháng 9-1941, ông lấy bí danh là Quốc Bình, cùng với Hoàng Minh Thảo, Đàm Quang Trung, Vũ Lập được cử đi học tại trường Quân sự Liễu Châu (Trung Quốc). Tháng 10-1944, ông về nước và được giao nhiệm vụ quan trọng.Ngày 22-12-1944, Hoàng Văn Thái là một trong số 34 đội viên đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân, được phân công là người cầm lá cờ trong buổi lễ thành lập đội. Trong trận đánh đồn Nà Ngần, ông cũng là người cắm lá cờ chiến thắng.

Những ngày cuối tháng 8-1945, Chủ tịch Ủy ban Dân tộc Giải phóng (khi về Thủ đô đã cải tổ thành Chính phủ lâm thời) Hồ Chí Minh cùng nhiều cán bộ rời Tân Trào (huyện Sơn Dương – tỉnh Tuyên Quang) về Hà Nội. Ông Hoàng Văn Thái cùng một số cán bộ khác như Lê Giản, Trần Thị Minh Châu… ở lại Tân Trào.

Một hôm, đang ở Lục Yên (khi đó còn thuộc tỉnh Tuyên Quang) bàn bạc công việc cùng các ông Song Hào, Tạ Xuân Thu,… ông Thái nhận được thư của ông Võ Nguyên Giáp - Bộ trưởng Nội vụ trong Chính phủ lâm thời - gọi về Hà Nội gấp. Chiều 6-9-1945, ông Hoàng Văn Thái có mặt tại Thủ đô, sáng hôm sau, ông đến Bắc Bộ phủ.

Hà Nội vẫn còn đây dư âm hân hoan của ngày Lễ độc lập. Trên mỗi đường phố, trên từng mái nhà, lá cờ đỏ sao vàng đang tung bay. Băng-rôn, khẩu hiệu, tiếng Việt có, tiếng nước ngoài có, căng cao trên các đường phố, ở mỗi ngã tư, ngã năm. Có cả tiếng đồng ca trầm hùng của một nhóm thanh niên nam nữ đang tập hát bài Diệt phát xít của nhạc sĩ trẻ không chuyên Nguyễn Đình Thi: “Việt Nam bao năm ròng rên xiết lầm than/ Dưới ách quân tham tàn đế quốc sài lang…”.

Đúng 7 giờ sáng, ông Hoàng Văn Thái qua cổng Bắc Bộ phủ. Lên đến gác hai, nơi có phòng làm việc của Hồ Chủ tịch, đã thấy ông Võ Nguyên Giáp đang đợi. Hai người cùng đi vào phòng, thấy Hồ Chủ tịch đang chăm chú ghi chép gì đó. Hai ông lên tiếng chào, Chủ tịch Hồ Chí Minh ngẩng đầu lên, rồi nhanh nhẹn đứng dậy bắt tay hai ông, mời hai ông ngồi và hỏi:

- Thế nào, chú Bình, à chú Khang, có mạnh khỏe không, đi đường xa có mệt không?

Ông Thái có chút ngỡ ngàng vì trí nhớ của cụ Chủ tịch. Ngô Quốc Bình là tên ông hồi còn học ở Trường quân sự Điền Đông (Hoa Nam – Trung Quốc), còn Khang là tên hồi ông ở Khu giải phóng. Lúc này, tên chính thức của ông là Hoàng Văn Thái. Ông được Chủ tịch Chính phủ gọi từ Tân Trào về để trao một trọng trách mới. Trong Chính phủ đã có Bộ Quốc phòng do ông Chu Văn Tấn làm Bộ trưởng. Nay phải thành lập cơ quan tham mưu để chỉ huy, điều hành lực lượng vũ trang toàn quốc. Ông Hoàng Văn Thái được tín nhiệm giao làm Tổng Tham mưu trưởng… Nghe xong, ông băn khoăn:

- Thưa Bác, việc này lớn quá, cháu chưa làm nổi… Vả lại, cháu chưa biết gì về công việc tham mưu…

Từ một chiến sĩ Cứu Quốc quân, ông đã có mấy năm ra nước ngoài học quân sự ở Điền Đông, kiến thức quân sự của ông được mở mang thêm. Về nước, ông đảm nhiệm công tác trinh sát của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân rồi cùng ông Thanh Phong phụ trách 2 khóa Quân chính kháng Nhật ở Khu giải phóng. Chưa bao giờ ông Thái nghĩ mình sẽ làm Tổng Tham mưu trưởng Quân đội.

- Chúng ta làm cách mạng, bây giờ đã giành được chính quyền, nhưng chú thấy, trong Chính phủ đã ai biết điều hành chính quyền thế nào đâu? – Chủ tịch Hồ Chí Minh thuyết phục ông Hoàng Văn Thái - Làm cách mạng, phải vừa làm, vừa học. Chú chưa hiểu về công tác tham mưu, lúc đầu chưa có kinh nghiệm, sẽ có nhiều khó khăn, nhưng phải rút kinh nghiệm dần dần, phải vừa làm, vừa học, miễn là có chí thì thế nào cũng học được, làm được.

Bác dặn ông câu cuối cùng: - Chú cứ về bàn bạc với anh em đi.

Bộ Tổng Tham mưu những ngày trứng nước ấy, cán bộ phụ trách tuổi đời cũng chỉ trên dưới ba mươi, tất cả đều mới bắt tay vào nắm chính quyền. Đại tá Trần Trọng Trung, người thư ký của ông Hoàng Văn Thái, đã kể lại: Sau khi nhận nhiệm vụ thành lập cơ quan, trong cuộc họp đầu tiên, Tổng Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái và 6 cán bộ ngồi trên chiếc chiếu rải trên sàn một căn phòng không bàn không ghế.

Ông Hoàng Đạo Thúy, vị huynh trưởng Hướng đạo toàn Đông Dương, có “tên rừng” Hổ Sứt, là người cao tuổi nhất năm ấy 45 tuổi. Ông Thúy còn là một nhà giáo viết văn, tác giả các đầu sách “Nghề thầy” và “Trai nước Nam làm gì” được thanh niên hân hoan tìm đọc. Ông có biết về một số kiến thức về thông tin liên lạc. Thêm vào đó, mấy cựu binh sĩ vốn là sĩ quan, hạ sĩ quan khố xanh, khố đỏ thời Pháp, được giác ngộ và có mặt ở cơ quan tham mưu. Ông Mai Hữu Thao biết ít nhiều về công tác tham mưu trung đoàn của quân đội Pháp. Ông Nguyễn Văn Trang (tức Nguyễn Văn Nấp) lo toan sinh hoạt vật chất toàn cơ quan. Kiến thức quân sự của họ tuy còn rất hạn chế so với yêu cầu của một sĩ quan tham mưu chiến lược, nhưng lúc đó đã là vốn quý. Tiếp đó, ông Hoàng Minh Đạo mới 22 tuổi, từ Chiến khu Đông Triều về có chút kinh nghiệm về công tác nắm địch được phân công phụ trách tình báo…

Vừa học vừa làm, chỉ một tuần sau, bộ máy cơ quan Bộ Tổng Tham mưu dần hình thành, nhưng quân số cũng chỉ khoảng 20 người. Các ông Mai Hữu Thao và Đỗ Xuân Sáng phụ trách tác chiến; Hoàng Minh Đạo và Bùi Huy Bê lo việc tình báo; Hoàng Đạo Thúy và Vũ Hán Thăng, Lê Dung làm thông tin liên lạc, Tạ Quang Đệ (Quang Đạm) và Đinh Loan Thuyên phụ trách mật mã; Nguyễn Chính (Du Phong) và Nguyễn Văn Trang làm công việc Văn phòng, quản lý nội bộ... Đến đầu năm 1946, Phòng Nhân sự (sau này là Quân lực) mới hình thành và từ đầu tháng 4 do ông Trần Văn Lư – nguyên Chủ tịch Hội Binh sĩ Cứu quốc làm Trưởng phòng.

Chưa một ai biết về công tác tham mưu, nhất là tham mưu chiến lược. “Cả về trình độ nghiệp vụ tham mưu cũng như về cơ sở vật chất, tất cả đều bắt đầu từ con số 0”, Đại tá Trần Trọng Trung cho biết.

Chỉ riêng Tổng Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái là người có kiến thức quân sự hơn các thành viên khác trong cơ quan lúc đó nhờ trải qua chiến đấu ở căn cứ du kích Bắc Sơn và học lớp huấn luyện quân sự Điền Đông (Hoa Nam – Trung Quốc). Tiếp đó, ông hoạt động trong Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và phụ trách hai khóa huấn luyện của Trường Quân chính kháng Nhật ở Tân Trào.