Người đàn bà Hồng Sơn và những luống cày dưới mưa

Ở thôn 1, xã Hồng Sơn, huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận, có một ngôi nhà mà người khách nào bước vào cũng như đang lật giở từng trang sử của một gia tộc. Chủ nhân ngôi nhà là Bà mẹ Việt Nam anh hùng Võ Thị Tới, sinh năm 1926. Chồng mẹ và hai người con đã ngã xuống trong chiến tranh. Điều khiến người nghe lặng đi là mẹ không phải người duy nhất trong gia đình mang danh hiệu ấy: mẹ ruột của bà, Bà mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Sửu, và người em gái, Bà mẹ Việt Nam anh hùng Võ Thị Hoa, cũng được Tổ quốc ghi công. Ba người phụ nữ, ba cuộc đời đầy mất mát, cùng lớn lên và cùng chịu đựng trên một mảnh đất.

Thời tầm vông vạt nhọn

Mẹ Tới nhớ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp, khi dân làng chỉ có tầm vông vạt nhọn trong tay. Bộ đội lúc ấy thiếu thốn đủ bề, phải sống dựa vào dân, và bà con trong vùng trở thành lực lượng hậu cần ngay tại chỗ. Bà Trần Thị Sửu, mẹ ruột của mẹ, là Hội trưởng Hội Mẹ chiến sĩ. Các bà các má đi trước vận động bà con, các chị trẻ gánh quà theo sau, nhất là vào dịp lễ tết. Đông về, đồng bào góp áo, khăn, chăn mền gửi cho bộ đội. Nhắc lại chuyện xưa, mẹ Tới vẫn bật ra những câu hát vận động mà bà thuộc nằm lòng suốt mấy chục năm.

Sang kháng chiến chống Mỹ, bà Sửu tiếp tục nuôi giấu cán bộ. Bà từng gánh xương trâu bò bị pháo địch bắn chết, trực tiếp đi đòi bồi thường cho dân, thậm chí dang tay chặn xe tăng đang cán nát hoa màu. Bà mất năm 1960, đúng lúc phong trào Đồng khởi mới dấy lên, nên các con đi tập kết khi trở về đã không còn gặp được mẹ. Mẹ Tới nói rằng ở Hồng Sơn có rất nhiều người mẹ thầm lặng như thế: chịu cực khổ, hy sinh nhiều mà không kịp thấy ngày hòa bình.

Cô trung đội trưởng hai mươi tuổi

Chính mẹ Tới cũng trưởng thành từ phong trào ấy. Năm 1949, toàn xã Dân Thạnh (nay là Hồng Sơn) có gần 400 nam nữ thanh niên vào dân quân du kích; mỗi thôn có một trung đội nữ và một trung đội nam. Cô gái trẻ được giao làm Trung đội trưởng trung đội nữ du kích thôn Dân Bình Tây. Cùng chị em, cô nắm tình hình, giữ liên lạc, dẫn đường cho bộ đội đột nhập Ma Lâm diệt ác ôn. Các chị còn làm binh vận rất khéo: dưới những gánh gạo là vũ khí lấy được, âm thầm mang về cho du kích.

Mẹ nhớ những đêm lửa rực trên đất làng, soi đường cho thanh thiếu niên cả huyện về họp, cắm trại, học tập huấn luyện. Mẹ nhớ ngọn đèn thắp lên giữa bóng tối cho lớp bình dân học vụ, nơi có người mẹ lần đầu tập viết bằng đôi bàn tay chai cứng.

Ở tuổi hai mươi, mẹ được học cảm tình Đảng rồi được kết nạp. Với mẹ, đó là chuyện thiêng liêng, hệ trọng đến mức mẹ từng lo mai này lập gia đình, sinh con sẽ làm mình xao nhãng việc chung. Rồi chiến sự cuốn mẹ đi, hết chống càn lại đánh giặc. Mẹ chỉ tự dặn lòng phải sống cho xứng đáng với một đảng viên, theo lời Bác Hồ dạy.

Hũ gạo, hộp thư và nồi cá kho

Thời chống Mỹ, việc chính của mẹ là tiếp tế và nuôi giấu cán bộ, một nhiệm vụ nguy hiểm đến từng giờ. Mẹ giữ những hũ gạo, hộp thư bí mật ở nhiều điểm hẹn, đưa vào căn cứ gạo, thuốc men, mắm muối, cá khô, quần áo. Bị bọn ác ôn và chiêu hồi chỉ điểm, mẹ bốn lần bị bắt, bị giải xuống nhà tù Phan Thiết khai thác với tội danh “tiếp tế cho Việt cộng”. Cả bốn lần mẹ giữ một lời khai duy nhất: mang cơm ra đồng cho trẻ chăn trâu. Cả bốn lần, địch đều phải thả.

Khi địch cấm mang cá ra đồng, mẹ kho cá ở nhà, chia cho mỗi đứa chăn trâu một ít, rồi những phần nhỏ ấy lại dồn thành một nồi lớn đến tay du kích. Tết đến, anh em ngoài căn cứ vẫn có bánh tét, thịt heo. Kể đến đây mẹ tủm tỉm cười: địch biết mà chẳng làm gì được. Mẹ còn cắm mì ở bất cứ nơi nào có thể, để cán bộ, du kích đói bụng có thể nhổ về luộc ăn đỡ lòng.

Căn nhà bị cô lập và những vòng tròn trên luống cày

Cái giá của lòng trung kiên là sự cô độc. Nhà mẹ bị ghi vào “bảng đen” gia đình Việt cộng, bọn chỉ điểm rình rập ngày đêm. Hàng xóm dù thương mẹ cũng không ai dám qua lại. Đến mùa vụ, mẹ không thuê được người làm vì ai cũng sợ liên lụy. Khi chồng con đã thoát ly đi kháng chiến hết, nhà chỉ còn mẹ với mấy đứa nhỏ. Có năm mẹ mang thai gần ngày sinh, vẫn phải đứng trên chiếc bừa, cùng em gái dắt hai đôi trâu cày ruộng giữa trời mưa tầm tã. Bà con nhìn thấy xót xa mà không thể ra tay giúp. Những “vòng tròn” trên luống cày ấy khắc vào lòng mẹ sâu hơn bất cứ lời kể nào.

Những người đi không trở về

Chồng mẹ, ông Nguyễn Văn Của, là bộ đội thời chống Pháp, sang thời chống Mỹ lại tiếp tục cầm súng trong Tiểu đoàn 86 của tỉnh, ít khi được về nhà. Cậu con trai Nguyễn Quang Long lại nhớ cha đến mức mặc bộ quân phục của cha và đòi đi bộ đội. Đang đi học, anh bỏ về, theo một người trong đội vũ trang tỉnh vào rừng sâu núi thẳm. Từ buổi chia tay ấy, anh không gặp lại mẹ lần nào. Hai năm sau, mẹ nhận tin báo tử. Mẹ ôm vào lòng chiếc áo mới vừa may, chưa kịp gửi cho con.

Sau Tết Mậu Thân 1968, Hồng Sơn là cửa ngõ vào chiến khu Lê Hồng Phong, trở thành điểm địch dồn dân, lập ấp, bình định ráo riết. Một đêm, người con trai tên Phụng từ căn cứ về thăm mẹ. Mẹ mừng rỡ dọn cơm, chắt chiu từng thứ khô mắm, quần áo bỏ vào ba lô cho con, rồi giục con đi sớm, dặn nên đi ngả Bàu Sen, đừng đi ngả Bàu Tam Lang vì rất nguy hiểm. Nhưng đồng đội của Phụng muốn khỏi đi vòng nên chọn đúng ngả ấy. Đoàn có ba người; một người quay lại lấy vắt cơm bỏ quên, đi lối khác nên sống. Hai người còn lại rơi vào ổ phục kích, trong đó có Phụng, mới mười bảy tuổi, chưa kịp có người yêu. Mẹ đưa con về chôn trong khu vườn nhà.

Tháng 3/1975, khi cuộc chiến sắp khép lại, ông Của bị phục kích trên đường công tác, bị thương nặng rồi bị đưa vào đồn. Địch lục soát lấy hết tiền và dùng đòn tra tấn ép ông khai bí mật cách mạng. Ông nhìn thẳng vào kẻ thù và nói rằng dân ở trong lòng địch, cách mạng luôn ở trong lòng dân, cách mạng cuối cùng sẽ thắng. Những loạt đạn sau đó khép lại cuộc đời một người chiến sĩ kiên trung.

Điều mẹ muốn con cháu nhớ

Mẹ Tới không muốn những gì mình đã sống trôi vào quên lãng. Mẹ muốn con cháu ghi lại để hiểu rằng chiến tranh nhân dân không chỉ có tiếng súng. Nó còn là những người mẹ, người vợ bám đất giữ làng, cưu mang cán bộ, đấu tranh chính trị, làm binh vận, nuôi giấu và tiếp tế trong im lặng. Lời cuối cùng của người chồng năm xưa được mẹ giữ như một chân lý: khi mỗi người dân là một chiến sĩ thầm lặng, kẻ thù không thể tiêu diệt được cách mạng.