Người dẫn chương trình bất đắc dĩ trong buổi phát thanh lịch sử

Trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975, tại Đài Phát thanh Sài Gòn, một nhóm người đứng trước chiếc micro nhưng không có phát thanh viên chuyên nghiệp, cũng không có một chương trình được chuẩn bị từ trước. Bên ngoài, thành phố đang trải qua những phút chuyển giao quyết định. Bên trong phòng thu, mọi người hiểu rằng lời tuyên bố đầu hàng cần được phát đi càng sớm càng tốt để tiếng súng chấm dứt và tránh thêm thương vong.

Trong hoàn cảnh đặc biệt ấy, kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái trở thành người dẫn chương trình bất đắc dĩ của một buổi phát thanh đi vào lịch sử.

Nguyễn Hữu Thái sinh năm 1938 tại Đà Nẵng, dù giấy tờ của ông ghi năm 1940 do cách khai tuổi khi đi học. Sau khi đỗ tú tài tại Huế năm 1958, ông vào Sài Gòn học kiến trúc. Từ giảng đường đại học, chàng sinh viên trẻ sớm tham gia các hoạt động đòi hòa bình, tự do và dân chủ.

Năm 1963–1964, Nguyễn Hữu Thái được bầu làm Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Sài Gòn. Đây là giai đoạn phong trào sinh viên, học sinh đô thị diễn ra sôi nổi. Những người trẻ xuống đường phản đối chiến tranh, phản đối sự can thiệp từ bên ngoài và đòi quyền quyết định tương lai của dân tộc.

Hoạt động xã hội khiến Nguyễn Hữu Thái nhiều lần đối diện với sự theo dõi, bắt giữ và tù đày. Nhưng trải nghiệm ấy không làm ông rời bỏ khát vọng hòa bình. Là một người học kiến trúc, ông hiểu rằng chiến tranh có thể phá hủy trong vài phút những gì con người phải mất nhiều năm xây dựng. Là một người trẻ sống giữa thành phố đầy biến động, ông càng hiểu mỗi ngày chiến tranh kéo dài đều có thêm những gia đình phải chịu chia lìa.

Sáng 30 tháng 4 năm 1975, Nguyễn Hữu Thái nghe Đài Phát thanh Sài Gòn phát thông báo của Tổng thống Dương Văn Minh, yêu cầu quân đội ngừng nổ súng và chờ một cuộc chuyển giao quyền lực. Ông cùng một số trí thức, sinh viên thuộc lực lượng vận động hòa bình chia nhau tới những địa điểm quan trọng. Một nhóm hướng về Đài Phát thanh Sài Gòn, nhóm khác tới Dinh Độc Lập.

Khi Nguyễn Hữu Thái có mặt tại dinh, những xe tăng của Quân Giải phóng đã tiến vào khuôn viên. Ông là một trong những người chứng kiến lá cờ cách mạng được đưa lên nóc Dinh Độc Lập. Nhưng sự xuất hiện của lá cờ mới chỉ được những người có mặt tại đó nhìn thấy. Muốn toàn thành phố và các đơn vị quân đội biết chiến tranh đã kết thúc, cần có một thông báo chính thức được phát rộng rãi.

Tổng thống Dương Văn Minh cùng một số thành viên nội các được đưa từ Dinh Độc Lập đến Đài Phát thanh Sài Gòn. Nguyễn Hữu Thái đi cùng đoàn. Tại đài phát thanh, họ gặp một tình huống không ai dự liệu đầy đủ: nhân viên của đài đã rời đi, phòng thu không sẵn sàng hoạt động và không có người dẫn chương trình.

Các sinh viên phải đi tìm nhân viên kỹ thuật để khởi động lại hệ thống. Mỗi phút trôi qua đều đáng lo ngại. Nếu lời đầu hàng chưa được truyền đi, những đơn vị chưa nắm được tình hình vẫn có thể tiếp tục nổ súng. Một thông báo rõ ràng lúc ấy có ý nghĩa không kém một mệnh lệnh trên chiến trường.

Trong phòng thu, lời tuyên bố đầu hàng được chuẩn bị để ông Dương Văn Minh đọc. Tiếp đó là tuyên bố chấp nhận sự đầu hàng của đại diện Quân Giải phóng. Nhưng chương trình vẫn cần một người giới thiệu, kết nối các phần và nói cho thính giả biết điều gì đang diễn ra.

Nguyễn Hữu Thái được đề nghị đảm nhiệm công việc ấy.

Ông không phải phát thanh viên. Trước mặt ông không có một kịch bản đã được biên tập kỹ, cũng không có thời gian tập đọc. Người kiến trúc sư từng quen với bản vẽ, đường nét và không gian lúc này phải sử dụng giọng nói để mở đầu một chương trình phát thanh mà hàng triệu người đang chờ đợi.

Khi chiếc micro hoạt động, Nguyễn Hữu Thái giới thiệu những người đại diện cho lực lượng cách mạng tại Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định và thông báo thành phố đã được giải phóng. Sau lời dẫn của ông, tiếng nói của Dương Văn Minh vang lên, tuyên bố chính quyền Sài Gòn đầu hàng vô điều kiện. Tiếp đó, Chính ủy Bùi Văn Tùng thay mặt lực lượng Quân Giải phóng chấp nhận sự đầu hàng.

Những lời ấy được truyền qua sóng phát thanh tới các khu phố, gia đình và đơn vị quân đội. Đối với nhiều người, đó là lần đầu tiên họ biết chắc cuộc chiến kéo dài đã đi đến hồi kết.

Buổi phát thanh không có âm nhạc mở đầu được chuẩn bị công phu, không có phòng thu đầy đủ nhân sự và cũng không diễn ra theo một kịch bản thông thường. Nó được hình thành ngay trong dòng chảy gấp gáp của lịch sử. Chính sự mộc mạc ấy khiến chương trình trở thành một chứng tích đặc biệt: tiếng nói của những con người đang trực tiếp chứng kiến thời khắc chuyển từ chiến tranh sang hòa bình.

Trong nhiều năm sau đó, bản ghi âm đầy đủ của buổi phát thanh không có trong kho lưu trữ của đài. May mắn thay, tiến sĩ sử học Nguyễn Nhã đã mở máy thu thanh và ghi lại chương trình ngay trong ngày 30 tháng 4. Gần 30 năm sau, ông mới công bố và trao bản sao cho các cá nhân, tổ chức lưu trữ. Nhờ vậy, giọng nói của những người có mặt trong phòng thu lịch sử vẫn được gìn giữ.

Sau ngày đất nước thống nhất, Nguyễn Hữu Thái tiếp tục làm việc trong ngành kiến trúc, quy hoạch đô thị, nghiên cứu văn hóa, giảng dạy và viết sách. Ông dành nhiều thời gian suy ngẫm về chiến tranh, hòa bình và sự hòa hợp dân tộc. Đối với ông, ngày 30 tháng 4 không chỉ là một mốc quân sự. Đó còn là thời điểm người Việt Nam có cơ hội khép lại chia cắt để cùng tái thiết đất nước.

Câu chuyện của Nguyễn Hữu Thái cho thấy lịch sử đôi khi trao một nhiệm vụ lớn cho một con người mà không báo trước. Buổi sáng hôm ấy, ông vẫn là một kiến trúc sư và một cựu thủ lĩnh sinh viên. Đến đầu giờ chiều, ông đã trở thành người dẫn chương trình của một bản tin được cả đất nước chờ đợi.

Ông không có thời gian để chuẩn bị một giọng đọc hoàn hảo. Điều quan trọng hơn là thông điệp phải được truyền đi kịp lúc: chiến tranh đã chấm dứt, súng cần ngừng nổ và một thời kỳ hòa bình, thống nhất bắt đầu.

Trong thời khắc ấy, chiếc micro tại Đài Phát thanh Sài Gòn cũng trở thành một phần của lịch sử. Nó không phát ra mệnh lệnh tiến công mà truyền đi lời kết thúc chiến tranh. Và người đứng trước chiếc micro không phải một phát thanh viên nổi tiếng, mà là một trí thức từng đi qua phong trào sinh viên, tù đày và những năm tháng đấu tranh cho hòa bình.

Giọng nói bất đắc dĩ của Nguyễn Hữu Thái vì thế không chỉ giới thiệu một chương trình phát thanh. Nó góp phần báo cho hàng triệu người biết rằng sau nhiều thập niên chia cắt, đất nước đã bước tới ngày thống nhất.