Người dân nghĩ gì về triều Hồ

Trong quá trình sưu tầm tư liệu về nhà Hồ, tôi thường tự hỏi một câu rất khó: Người dân Đại Việt khi ấy nghĩ gì về triều đại mới?

Sử sách thường ghi tên vua, tên quan, những cuộc chiến và những chính sách lớn. Nhưng phía sau những dòng chữ ấy là hàng triệu người dân bình thường – những người nông dân ngoài đồng ruộng, người buôn bán trên phố, thợ thủ công trong các làng nghề và những gia đình sống quanh kinh thành.

Họ mới là những người trực tiếp cảm nhận sự thay đổi của thời cuộc.

Năm 1400, Hồ Quý Ly lên ngôi, nhà Hồ thay nhà Trần.

Đối với triều đình, đó là một bước ngoặt chính trị.

Nhưng đối với một người dân bình thường, điều họ quan tâm có lẽ gần gũi hơn rất nhiều:

Ruộng đất có được yên ổn không? Thuế má có giảm không? Gia đình có đủ ăn không? Con cái có phải đi lính không? Và đất nước có tránh được chiến tranh hay không?

Những câu hỏi ấy có lẽ đã xuất hiện trong rất nhiều gia đình.

Triều Hồ đưa ra hàng loạt chính sách mới. Nhà nước hạn chế việc quý tộc, địa chủ chiếm hữu quá nhiều ruộng đất. Chính sách hạn điền được ban hành từ năm 1397, trước khi Hồ Quý Ly chính thức lên ngôi. Một số chính sách nhằm hạn chế tình trạng tập trung ruộng đất có thể đem lại hy vọng cho những người ít ruộng.

Nhưng cải cách cũng tạo ra những xáo trộn.

Người dân vốn đã quen với cách quản lý cũ nay phải thích nghi với nhiều quy định mới. Tiền giấy được ban hành. Nhà nước thay đổi cách thu thuế, quản lý ruộng đất và tổ chức bộ máy.

Tôi hình dung một phiên chợ ở vùng quê Đại Việt.

Một người bán hàng cầm trên tay tờ Thông bảo hội sao, nhìn đi nhìn lại.

“Không biết người khác có nhận không?”

Người bên cạnh có lẽ cũng chẳng biết trả lời thế nào.

Đó chính là một trong những khó khăn của cải cách tiền tệ. Chính sách tiền giấy của Hồ Quý Ly rất táo bạo, nhưng việc lưu thông tiền giấy gặp nhiều trở ngại. Một chính sách mới dù được nhà nước ban hành cũng cần thời gian để người dân tin tưởng và sử dụng.

Rồi còn chuyện học hành.

Nhà Hồ có những thay đổi trong giáo dục và thi cử, chú trọng hơn đến việc tuyển chọn người có năng lực. Với những gia đình có con em ham học, những thay đổi ấy có thể mở ra một con đường mới.

Nhưng với những gia đình nghèo, điều họ quan tâm trước tiên vẫn là miếng cơm và cuộc sống bình yên.

Tôi càng đọc, càng nhận ra rằng không thể nói người dân thời Hồ đều yêu thích hoặc đều phản đối triều Hồ.

Xã hội lúc ấy chắc chắn có nhiều cách nhìn khác nhau.

Có người có thể ủng hộ những cải cách.

Có người lo lắng trước những thay đổi quá nhanh.

Có người vẫn giữ tình cảm với nhà Trần.

Có người chẳng quan tâm triều đại nào, miễn sao cuộc sống được yên ổn.

Đó là điều rất tự nhiên trong lịch sử.

Nhưng một vấn đề lớn ngày càng phủ bóng lên cuộc sống của người dân: nguy cơ chiến tranh với nhà Minh.

Triều đình Hồ Quý Ly tăng cường quân đội, xây dựng thành lũy và chuẩn bị phòng thủ. Thành Tây Đô được củng cố, nhiều công trình quân sự được xây dựng.

Nhưng chiến tranh luôn có một cái giá.

Người dân phải đóng góp sức người, sức của cho việc phòng thủ đất nước. Những người khỏe mạnh có thể phải tham gia quân đội. Nông dân phải cung cấp lương thực. Các làng xã phải chịu thêm nhiều gánh nặng.

Và rồi năm 1406, chiến tranh thực sự xảy ra.

Quân Minh tiến vào Đại Việt.

Lúc ấy, mọi tranh luận về triều Hồ có lẽ đã bị đẩy xuống phía sau. Trước mắt người dân chỉ còn một câu hỏi lớn hơn:

Làm thế nào để bảo vệ quê hương?

Nhà Hồ chống cự nhưng cuối cùng thất bại vào năm 1407.

Triều đại chỉ tồn tại bảy năm.

Khi nhìn lại, tôi thấy số phận nhà Hồ có một nghịch lý rất lớn.

Hồ Quý Ly đã nhìn thấy nhiều vấn đề của đất nước và cố gắng cải cách. Một số chính sách có tư tưởng khá táo bạo. Nhưng ông tiến hành thay đổi trong một xã hội đang bất ổn, trong khi triều đại mới chưa tạo được sự đồng thuận rộng rãi và nguy cơ ngoại xâm ngày càng lớn.

Vì vậy, khi hỏi “Người dân nghĩ gì về triều Hồ?”, câu trả lời không thể chỉ là “ủng hộ” hay “phản đối”.

Có lẽ điều người dân mong muốn nhất vẫn là những điều rất giản dị:

Có ruộng để cày. Có cơm để ăn. Có làng xóm bình yên. Con cái được học hành. Và đất nước không phải chịu cảnh chiến tranh.

Những mong muốn ấy không thuộc riêng thời Hồ.

Đó là mong muốn của người dân trong mọi thời đại.

Và chính điều ấy khiến tôi khi đọc lại lịch sử luôn nhớ rằng: phía sau những cuộc cải cách, những cuộc tranh quyền và những lần thay đổi triều đại, người dân vẫn là những người phải sống với hậu quả của mọi biến động chính trị.