Người đặt nền móng cho ngành tham mưu Quân đội

Trong những câu chuyện về chiến tranh, chúng ta thường nhớ đến những người trực tiếp cầm súng trên chiến trường.

Nhưng phía sau mỗi chiến dịch lớn còn có một lực lượng đặc biệt: những người làm công tác tham mưu.

Họ phải nghiên cứu tình hình.

Nắm địch.

Nắm ta.

Tính toán lực lượng.

Xây dựng kế hoạch.

Dự kiến những tình huống có thể xảy ra.

Và đưa ra những phương án để người chỉ huy có thể quyết định chính xác.

Trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, khi quân đội còn non trẻ, công tác tham mưu gần như phải bắt đầu từ con số không.

Trong hoàn cảnh ấy, Hoàng Văn Thái là một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng ngành tham mưu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ông sinh năm 1915 tại huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Từ khi còn trẻ, Hoàng Văn Thái đã tham gia hoạt động cách mạng và được rèn luyện trong phong trào quần chúng.

Năm 1938, ông được kết nạp vào Đảng.

Những năm hoạt động bí mật giúp ông tích lũy kinh nghiệm về tổ chức, xây dựng lực lượng và vận động quần chúng.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước đứng trước vô vàn khó khăn.

Chính quyền cách mạng vừa được thành lập.

Lực lượng vũ trang còn nhỏ bé.

Trang bị thiếu thốn.

Trong khi đó, đất nước phải đối mặt với nhiều thế lực và nguy cơ xâm lược.

Một quân đội muốn trưởng thành không thể chỉ có lòng dũng cảm.

Cần phải có tổ chức.

Cần có hệ thống chỉ huy.

Cần có cơ quan nghiên cứu, nắm tình hình và xây dựng kế hoạch.

Ngày 7/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho Hoàng Văn Thái nhiệm vụ tổ chức thành lập Bộ Tổng Tham mưu và đảm nhiệm chức vụ Tổng Tham mưu trưởng.

Đó là một nhiệm vụ rất lớn đối với một quân đội còn đang trong quá trình hình thành.

Bộ Tổng Tham mưu khi ấy chưa có một hệ thống hoàn chỉnh.

Cán bộ còn thiếu.

Kinh nghiệm còn ít.

Điều kiện làm việc vô cùng khó khăn.

Nhưng công việc không thể chờ đợi.

Ngay từ những ngày đầu, Bộ Tổng Tham mưu phải thực hiện nhiều nhiệm vụ cấp bách: tổ chức xây dựng lực lượng vũ trang, nắm tình hình địch và ta, tổ chức thông tin liên lạc, xây dựng kế hoạch tác chiến và tham mưu cho Trung ương, Bộ Quốc phòng trong những vấn đề quân sự quan trọng.

Hoàng Văn Thái cùng các đồng chí của mình vừa làm, vừa học, vừa xây dựng hệ thống.

Từ những phòng, ban ban đầu, cơ quan tham mưu dần được kiện toàn.

Từ một bộ máy còn rất nhỏ, Bộ Tổng Tham mưu từng bước trở thành cơ quan tham mưu chiến lược của quân đội.

Những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp là khoảng thời gian thử thách đặc biệt.

Ngày 19/12/1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Ở Hà Nội và nhiều đô thị, quân dân ta phải chiến đấu trong điều kiện lực lượng và vũ khí còn hạn chế.

Công tác tham mưu lúc ấy không chỉ nằm trên giấy.

Những người làm tham mưu phải trực tiếp nắm tình hình chiến trường.

Phải biết nơi nào cần tăng cường lực lượng.

Nơi nào cần rút quân.

Nơi nào cần giữ.

Nơi nào cần mở đường cho lực lượng chủ lực cơ động.

Hoàng Văn Thái cùng Bộ Tổng Tham mưu tham gia chỉ đạo, tổ chức chiến đấu và bảo đảm cho các lực lượng thực hiện nhiệm vụ.

Sau đó, cơ quan Bộ Tổng Tham mưu được chuyển lên căn cứ địa Việt Bắc.

Tại đây, giữa núi rừng, một bộ máy tham mưu chiến lược tiếp tục được xây dựng.

Năm 1949, cơ quan Bộ Tổng Tham mưu chuyển đến thôn Đồng Đau, xã Định Biên, ATK Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên.

Nơi đây trở thành một trong những địa điểm gắn liền với hoạt động của Hoàng Văn Thái và cơ quan tham mưu trong những năm kháng chiến chống Pháp.

Không có những phòng làm việc rộng lớn.

Không có đầy đủ trang thiết bị hiện đại.

Nhưng từ những căn lán giữa rừng Việt Bắc, những cán bộ tham mưu vẫn ngày đêm nghiên cứu tình hình chiến trường.

Bản đồ được mở ra.

Các báo cáo được tổng hợp.

Tin tức từ các mặt trận liên tục được gửi về.

Những con số về quân số, địa hình, hậu cần, vũ khí và khả năng cơ động của các đơn vị được nghiên cứu để phục vụ việc xây dựng kế hoạch.

Công việc ấy đòi hỏi sự chính xác và kiên trì.

Một sai lầm trong nhận định có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn người trên chiến trường.

Hoàng Văn Thái từng trực tiếp làm Tham mưu trưởng nhiều chiến dịch lớn trong kháng chiến chống Pháp.

Từ Chiến dịch Biên giới năm 1950, các chiến dịch Trung Du, Đường 18, Hà Nam Ninh, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào cho đến Chiến dịch Điện Biên Phủ, ông đều giữ những trọng trách quan trọng trong công tác tham mưu, chỉ huy.

Mỗi chiến dịch lại đem đến những bài toán khác nhau.

Chiến dịch Biên giới cần phá thế bao vây, mở đường liên lạc với quốc tế.

Chiến dịch Hòa Bình phải đối phó với những hoạt động quân sự lớn của đối phương.

Chiến dịch Tây Bắc đòi hỏi khả năng tổ chức lực lượng trong địa hình núi rừng hiểm trở.

Còn Điện Biên Phủ là một thử thách đặc biệt lớn.

Đầu năm 1954, quân Pháp tập trung lực lượng xây dựng Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm mạnh.

Để đánh bại tập đoàn cứ điểm này, quân đội ta phải huy động một lực lượng rất lớn.

Không chỉ có bộ đội.

Còn có dân công.

Thanh niên xung phong.

Các lực lượng vận tải.

Lực lượng thông tin.

Hậu cần.

Pháo binh.

Công binh.

Tất cả phải phối hợp với nhau.

Và để phối hợp được, cần một hệ thống tham mưu đủ khả năng nắm tình hình và điều hành chiến dịch.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Hoàng Văn Thái được Đại tướng Võ Nguyên Giáp giao làm Tham mưu trưởng chiến dịch.

Từ Sở Chỉ huy, ông cùng các cơ quan theo dõi từng diễn biến của chiến trường.

Những thông tin từ các đơn vị liên tục được cập nhật.

Tình hình địch thay đổi.

Ta thay đổi.

Kế hoạch cũng phải được điều chỉnh.

Đằng sau mỗi quyết định lớn của chiến dịch là cả một hệ thống cán bộ tham mưu làm việc ngày đêm.

Họ không trực tiếp xông lên chiếm từng cứ điểm.

Nhưng họ phải tính toán để các đơn vị có thể tiến lên đúng hướng.

Họ không trực tiếp kéo từng khẩu pháo.

Nhưng phải tính toán đường cơ động, thời gian và phương án bảo đảm.

Họ không trực tiếp vận chuyển từng tấn gạo.

Nhưng phải nắm được nhu cầu hậu cần để chiến dịch không bị đứt quãng.

Đó là một dạng chiến đấu khác.

Âm thầm hơn.

Nhưng không kém phần quyết định.

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 là đỉnh cao của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Đối với Hoàng Văn Thái, đó cũng là kết quả của gần một thập kỷ xây dựng ngành tham mưu từ những ngày đầu đất nước giành độc lập.

Từ một cơ quan nhỏ bé năm 1945, Bộ Tổng Tham mưu đã trưởng thành qua thực tiễn chiến đấu.

Từ những người vừa làm vừa học, quân đội ta từng bước hình thành một đội ngũ cán bộ tham mưu có kinh nghiệm.

Và Hoàng Văn Thái là người có công đầu trong quá trình xây dựng hệ thống ấy.

Nhưng câu chuyện của ông không dừng lại ở Điện Biên Phủ.

Sau kháng chiến chống Pháp, Hoàng Văn Thái tiếp tục giữ nhiều trọng trách quan trọng trong quân đội.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông từng giữ cương vị Tư lệnh Bộ Chỉ huy Miền, trực tiếp tham gia chỉ đạo nhiều hoạt động quân sự quan trọng trên chiến trường miền Nam.

Đến những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông trở lại Bộ Tổng Tham mưu với cương vị Phó Tổng Tham mưu trưởng thứ nhất, phụ trách tác chiến và chi viện chiến trường.

Trong giai đoạn chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975, ông cùng tập thể lãnh đạo Bộ Tổng Tham mưu nghiên cứu kế hoạch chiến lược, xây dựng lực lượng và chuẩn bị các điều kiện để quân đội bước vào giai đoạn quyết định của cuộc chiến tranh.

Như vậy, cuộc đời quân sự của Hoàng Văn Thái trải dài qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Từ những ngày đầu thành lập quân đội.

Đến kháng chiến chống Pháp.

Qua Điện Biên Phủ.

Rồi tiếp tục đến cuộc kháng chiến chống Mỹ và ngày đất nước thống nhất.

Nhưng nếu tìm một điểm xuyên suốt trong cuộc đời ông, đó chính là công tác tham mưu.

Ông hiểu rằng một quân đội muốn chiến thắng không chỉ cần lòng dũng cảm.

Cần phải biết suy nghĩ trước khi hành động.

Biết nhìn xa.

Biết chuẩn bị.

Biết dự đoán.

Biết tổ chức sức mạnh của nhiều lực lượng thành một sức mạnh thống nhất.

Đó cũng là lý do Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá Hoàng Văn Thái là một cán bộ xuất sắc và là người có công đầu xây dựng hệ thống cơ quan tham mưu của quân đội.

Ngày nay, tại Định Hóa, Thái Nguyên, nơi từng là căn cứ hoạt động của Bộ Tổng Tham mưu trong kháng chiến chống Pháp, di tích nơi ở và làm việc của Hoàng Văn Thái vẫn được bảo tồn.

Di tích nằm trong quần thể ATK Định Hóa, ghi dấu một giai đoạn quan trọng trong lịch sử quân đội ta.

Nhìn lại những căn lán, nền nhà, hầm trú ẩn giữa núi rừng Việt Bắc, chúng ta có thể hình dung phần nào cuộc sống của những người cán bộ năm xưa.

Họ làm việc trong điều kiện thiếu thốn.

Ăn uống giản dị.

Thường xuyên phải di chuyển.

Có lúc phải làm việc dưới sự đe dọa của bom đạn.

Nhưng họ vẫn kiên trì.

Bởi phía trước là một cuộc chiến mà tương lai của đất nước phụ thuộc vào từng quyết định.

Hoàng Văn Thái là một trong những người đã dành cả cuộc đời cho công việc ấy.

Ông không nổi tiếng bởi một khoảnh khắc dùng thân mình chặn đạn như Phan Đình Giót.

Không có một câu chuyện hy sinh ngay trên trận địa như nhiều người lính Điện Biên.

Nhưng đóng góp của ông nằm ở một nơi khác.

Ở những tấm bản đồ.

Ở những báo cáo.

Ở những đêm không ngủ.

Ở những cuộc họp giữa rừng.

Ở những kế hoạch tác chiến.

Ở khả năng nhìn thấy điều có thể xảy ra trước khi nó xảy ra.

Và ở trách nhiệm phải đưa ra những tham mưu chính xác cho người chỉ huy.

Đó là một phần rất quan trọng nhưng đôi khi ít được nhắc đến khi kể về chiến tranh.

Bởi vậy, câu chuyện về Hoàng Văn Thái giúp chúng ta có một cách nhìn đầy đủ hơn về những người đã làm nên chiến thắng.

Chiến thắng không chỉ được tạo nên bởi những người trực tiếp cầm súng.

Mà còn bởi những người lập kế hoạch.

Những người truyền đạt mệnh lệnh.

Những người giữ thông tin liên lạc.

Những người lo hậu cần.

Những người vận chuyển.

Những người làm công tác kỹ thuật.

Tất cả đều góp phần tạo nên sức mạnh của một đội quân.

Hoàng Văn Thái đã đặt những nền móng đầu tiên cho một hệ thống tham mưu như vậy.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày ông làm việc giữa núi rừng Việt Bắc.

Đất nước hôm nay đã bước sang một thời đại hoàn toàn khác.

Quân đội cũng đã có những phương tiện hiện đại mà thế hệ trước không thể tưởng tượng.

Nhưng một nguyên tắc vẫn còn nguyên giá trị:

Muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ, phải biết chuẩn bị kỹ lưỡng, nắm chắc tình hình và chủ động trước mọi khó khăn.

Đó chính là bài học mà cuộc đời Hoàng Văn Thái để lại.

Một người chỉ huy giỏi không nhất thiết phải luôn đứng ở nơi ồn ào nhất.

Có khi họ đứng sau một tấm bản đồ.

Có khi ngồi bên một bàn làm việc đơn sơ giữa rừng.

Có khi thức trắng nhiều đêm để tính toán một phương án.

Nhưng những quyết định âm thầm ấy có thể ảnh hưởng đến cả một chiến dịch.

Hoàng Văn Thái – người Tổng Tham mưu trưởng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam – đã dành cả cuộc đời xây dựng một ngành công tác đặc biệt của quân đội. Từ những căn lán giữa núi rừng Việt Bắc đến những chiến dịch làm nên lịch sử, dấu ấn của ông là hình ảnh một người chỉ huy lấy trí tuệ, sự cẩn trọng và trách nhiệm làm sức mạnh để phục vụ Tổ quốc.

Đó cũng là một câu chuyện rất khác của thời hoa lửa: không phải câu chuyện của một phát súng hay một trận đánh đơn lẻ, mà là câu chuyện về những con người đứng phía sau chiến thắng, âm thầm tính toán để đồng đội ngoài mặt trận có thể tiến lên.