Người đầu tiên mở hiệu thuốc duy nhất không dùng tiếng Pháp

Tốt nghiệp bậc Tú tài vào năm 1939, Đỗ Tất Lợi quyết định thi vào Trường đại học Y Dược Hà Nội. Ông dành nhiều thời gian tìm hiểu về y học dân tộc thông qua các tài liệu, sách báo xuất bản công khai, hoặc là thông qua những thầy lang ở khắp mọi con phố, làng quê. Ông đã nung nấu ý định sản xuất thuốc từ cây cỏ sẵn có trong thiên nhiên theo phương pháp hiện đại.

Năm 1944, Đỗ Tất Lợi lấy bằng Dược sĩ hạng ưu và ra hành nghề. Không giống nhiều hiệu thuốc Tây lấy tên Tây “Pharmacie” lúc bấy giờ, Đỗ Tất Lợi chọn cho hiệu thuốc của mình một cái tên rất Việt, mang đậm bản sắc dân tộc: Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh. Việc dũng cảm lấy tên hiệu thuốc bằng chữ Quốc ngữ, thể hiện ông là người Việt Nam, một người yêu nước, có bản lĩnh. Sau này ông viết lại: “Có thể nói rằng cho đến cả sau Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến toàn quốc, hiệu thuốc tây của tôi là hiệu thuốc duy nhất không dùng tiếng Pháp để đặt tên hiệu dù chỉ một chữ Pharmacie” (Hồi ký của GS Đỗ Tất Lợi, tài liệu lưu hành lưu hành nội bộ do học trò – dược sĩ Nguyễn Trọng Nghĩa cung cấp).

Ở khía cạnh chuyên môn, Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh không chỉ bán thuốc tây, mà còn bán một số thuốc được chế biến từ cây cỏ có sẵn trong thiên nhiên. Điều ấy sớm khẳng định quan điểm khác biệt của ông.

Hiệu thuốc của ông còn là cơ sở để tuyên truyền, cất giấu tài liệu của Việt Minh. Ông cũng thường xuyên ủng hộ tiền, thuốc cho những chiến sĩ hoạt động bí mật.

Giáo sư Đỗ Tất Lợi bên cây thuốc trinh nữ hoàng cung. (Ảnh tư liệu)

Có thể nói rằng cho đến cả sau Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến toàn quốc, hiệu thuốc tây của tôi là hiệu thuốc duy nhất không dùng tiếng Pháp để đặt tên hiệu dù chỉ một chữ Pharmacie.
----------------------
(Hồi ký của GS Đỗ Tất Lợi, tài liệu lưu hành lưu hành nội bộ do học trò – dược sĩ Nguyễn Trọng Nghĩa cung cấp).

Trong các chuyến đi tìm kiếm cây thuốc, trong balô của ông luôn có sổ ghi chép, bút, máy ảnh và một chiếc túi nhỏ. (Ảnh: Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam)

Kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19/12 thì đến ngày 29/12/1946, Đỗ Tất Lợi đóng cửa Hiệu thuốc Tây Mai Lĩnh, tham gia kháng chiến với lòng nhiệt thành phơi phới.

Hành động của ông cũng giống hành động của nhiều trí thức bấy giờ: Đỗ Xuân Hợp bỏ lại phòng khám và cơ ngơi sang trọng; Trần Hữu Tước, Trần Đại Nghĩa… từ bỏ công việc và chế độ hậu hĩnh ở Pháp về nước. Động lực lớn nhất của ông Đỗ Tất Lợi vào thời điểm ấy có lẽ chỉ gói gọn trong hai từ “Đất nước”.

Dược sĩ Đỗ Tất Lợi chủ động tìm gặp bác sĩ Vũ Văn Cẩn (Cục trưởng Cục Quân y) để đề nghị tổ chức bào chế và tự sản xuất thuốc, bảo đảm thuốc cho quân đội và nhân dân. Khoảng thời gian sau đó ông là cán bộ chủ chốt của Viện Khảo cứu và Chế tạo dược phẩm (thời gian đầu do dược sĩ Vũ Công Thuyết phụ trách, sau đó dược sĩ Đỗ Tất Lợi phụ trách trong suốt thời kỳ kháng chiến).

Ngoài ra ông còn là Giám đốc chuyên môn của Nha Quân dược, thuộc Bộ Quốc phòng. Suốt những năm kháng chiến, nơi núi rừng Việt Bắc, ông đã cùng cán bộ ngành dược vượt qua những khó khăn, hiểm nguy để nghiên cứu và sản xuất một số hóa chất, cất cồn cao độ, cất tinh dầu và một số chất được chiết xuất từ các loại cây trong thiên nhiên, nhằm sử dụng cho cứu chữa thương bệnh binh và nhân dân.

Trong các chuyến đi tìm kiếm cây thuốc, trong balô của ông luôn có sổ ghi chép, bút, máy ảnh và một chiếc túi nhỏ.