Người để lại một phần tuổi hai mươi ở Quảng Ngãi

Có những người không sinh ra ở quê hương mình, nhưng lại để lại ở đó một phần cuộc đời.

Tôi là một người Quảng Ngãi. Từ nhỏ, tôi đã nghe cái tên Đặng Thùy Trâm. Cái tên ấy xuất hiện trong những câu chuyện về chiến tranh, trong những trang sách, trong những bài học lịch sử và cả trên những địa danh của quê hương tôi. Nhưng khi còn nhỏ, tôi chỉ biết chị là một bác sĩ trẻ đã hy sinh trong chiến tranh. Một cái tên, một bức ảnh, một câu chuyện mà người lớn kể lại. Tôi chưa từng nghĩ nhiều hơn thế. Cho đến khi lớn lên, tôi bắt đầu tự hỏi: Vì sao một người con gái sinh ra ở Hà Nội lại trở thành một phần ký ức của Quảng Ngãi? Chị không sinh ra ở đây, cũng không lớn lên trên mảnh đất này, nhưng chị đã đến, đã sống, đã làm việc, đã yêu thương những con người nơi đây và cuối cùng đã để lại Quảng Ngãi phần đẹp nhất của tuổi trẻ mình. Có lẽ cũng từ câu hỏi ấy, tôi bắt đầu muốn tìm hiểu về chị bằng một cách khác: không phải bằng những dòng tiểu sử khô khan, không phải bằng những con số hay những mốc thời gian, mà bằng câu chuyện của một người trẻ đã từng có tuổi hai mươi giống chúng tôi.

Đặng Thùy Trâm sinh năm 1942 tại Hà Nội. Chị theo học ngành Y và tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1966. Sau đó, chị tình nguyện vào chiến trường. Tháng 3 năm 1967, chị đến Quảng Ngãi và được phân công công tác tại Đức Phổ, nơi chị làm nhiệm vụ của một bác sĩ giữa những năm tháng chiến tranh. Điều khiến tôi dừng lại lâu nhất khi đọc về cuộc đời chị không phải là những con số, mà là việc chị đến Quảng Ngãi khi tuổi đời còn rất trẻ. Tuổi hai mươi của chúng tôi hôm nay có thể là giảng đường, là bạn bè, là những buổi đi chơi, là những lần loay hoay nghĩ về tương lai. Còn tuổi hai mươi của chị là một con đường dài đến chiến trường, là những ngày làm việc trong điều kiện thiếu thốn, là những thương binh cần được cứu chữa, những người dân cần được chăm sóc, nỗi nhớ gia đình và những hiểm nguy không biết trước.

Tôi từng nghĩ những người như Đặng Thùy Trâm chắc hẳn phải rất khác mình. Họ phải mạnh mẽ hơn, can đảm hơn, và có lẽ không biết sợ. Nhưng rồi tôi đọc Nhật ký Đặng Thùy Trâm và nhận ra mình đã nghĩ sai. Chị cũng là một người bình thường trước khi trở thành một biểu tượng. Chị biết nhớ, biết buồn, biết yêu thương, có những lúc mệt mỏi và có những khoảng lặng của riêng mình. Chị cũng mang trong mình những rung động rất đỗi đời thường của một cô gái trẻ. Chính điều đó khiến tôi cảm thấy chị gần với mình hơn. Bởi phía sau hình ảnh một bác sĩ, một người chiến sĩ, một liệt sĩ là một cô gái trẻ với những cảm xúc rất con người; một người từng có những ước mơ, từng nghĩ về tương lai, nhưng rồi chiến tranh đã đưa chị đến một con đường mà không ai trong chúng ta có thể lựa chọn thay chị.

Có một điều khiến tôi nhớ nhất khi tìm hiểu về Đặng Thùy Trâm. Đó không phải là một khẩu súng, không phải một tấm huân chương hay một bức tượng, mà là những trang giấy trong hai cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm. Tôi thường nghĩ một cuốn sổ nhỏ giữa chiến tranh có thể chẳng có giá trị gì lớn lao. Nó không thể ngăn một trận đánh, không thể làm chiến tranh kết thúc và cũng không thể cứu được tất cả những người bị thương. Nhưng chị vẫn viết. Có lẽ chị chỉ muốn giữ lại những điều mình đang sống: một ngày, một người, một nỗi nhớ, một niềm vui, một nỗi buồn, một suy nghĩ và một chút tuổi trẻ. Chị đâu biết rằng những trang giấy ấy rồi sẽ đi xa hơn rất nhiều so với nơi chúng được viết ra. Chúng sẽ vượt qua chiến tranh, vượt qua thời gian và đến một ngày sẽ có những người trẻ như tôi ngồi đọc lại chúng trong một đất nước hòa bình.

Điều tôi thích nhất ở những trang nhật ký ấy là chị không chỉ viết về chiến tranh, mà viết về con người trong chiến tranh. Đó là những người bị thương, những đồng đội, những người dân, những con người chị gặp và yêu thương trong những năm tháng sống ở Quảng Ngãi. Bởi vậy, khi đọc nhật ký, tôi không có cảm giác mình đang đọc một cuốn sách lịch sử khô khan. Tôi có cảm giác như đang nghe một người trẻ kể lại cuộc sống của mình, một người trẻ đang đứng giữa những ngày tháng khắc nghiệt nhưng vẫn cố gắng giữ trong mình những điều đẹp đẽ. Có lẽ vì thế mà sau hơn nửa thế kỷ, những dòng chữ ấy vẫn có thể chạm đến người đọc hôm nay. Chúng khiến chiến tranh không còn là một khái niệm xa xôi trong sách giáo khoa, mà trở thành câu chuyện về những con người cụ thể đã từng sống, từng yêu thương, từng hy vọng và từng có những ước mơ dang dở.

Nhưng có một khoảng thời gian trong câu chuyện ấy khiến tôi không thể đọc qua một cách bình thản. Ngày 20 tháng 6 năm 1970, Đặng Thùy Trâm viết những dòng cuối cùng trong nhật ký. Hai ngày sau, ngày 22 tháng 6 năm 1970, chị hy sinh tại Quảng Ngãi khi chưa đầy 28 tuổi. Tôi cứ nghĩ mãi về khoảng cách chỉ hai ngày ấy. Khi đặt bút viết những dòng cuối cùng, có lẽ chị không biết đó sẽ là những trang cuối của cuộc đời mình. Có lẽ chị vẫn nghĩ mình còn rất nhiều ngày phía trước, một ngày nào đó sẽ trở về, một ngày nào đó sẽ gặp lại gia đình, một ngày nào đó chiến tranh sẽ kết thúc. Nhưng cuộc đời đã không cho chị cơ hội ấy. Thứ ở lại là những trang giấy và một tuổi trẻ chưa kịp đi hết.

Tôi từng nghĩ chiến tranh lấy đi của con người những điều rất lớn. Sau này tôi mới hiểu, chiến tranh còn lấy đi cả những điều rất nhỏ: một bữa cơm cùng gia đình, một buổi sáng bình yên, một lần được gặp lại người thân, một kế hoạch cho tương lai, một tình yêu chưa kịp nói, một tuổi hai mươi bình thường. Đặng Thùy Trâm đã mất đi những điều ấy, nhưng chị vẫn giữ lại được niềm tin vào điều mình đang làm. Có lẽ đó chính là điều khiến câu chuyện của chị không cũ đi theo thời gian.

Hai cuốn nhật ký cũng có một hành trình đặc biệt. Sau khi chị hy sinh, chúng được một cựu sĩ quan quân báo Mỹ là Fred Whitehurst giữ lại. Sau 35 năm, những cuốn nhật ký trở về với gia đình Đặng Thùy Trâm và được biết đến rộng rãi tại Việt Nam. Tôi thích nghĩ về hành trình ấy: một cuốn sổ nhỏ được viết giữa chiến trường Quảng Ngãi, đi qua tay một người ở phía bên kia chiến tuyến, đi qua 35 năm rồi trở về Việt Nam để cuối cùng đến tay những người chưa từng trải qua chiến tranh. Tôi thấy trong hành trình ấy có một điều rất đẹp: ký ức có thể vượt qua những điều tưởng như không thể vượt qua. Chiến tranh có thể kết thúc, con người có thể rời xa và thời gian có thể trôi qua, nhưng một câu chuyện được viết bằng sự chân thành vẫn có thể tìm được đường trở về.

Và tôi bắt đầu nhìn Quảng Ngãi bằng một cách khác. Có những địa danh với tôi trước đây chỉ là những cái tên, nhưng khi tìm hiểu về Đặng Thùy Trâm, tôi nhận ra mỗi nơi đều có thể cất giữ một phần ký ức. Đức Phổ là nơi chị công tác, nơi một nữ bác sĩ trẻ đã dành những năm tháng của mình để chăm sóc thương binh và người dân. Ba Tơ gắn với những năm tháng chiến đấu và hoạt động của chị. Khe Nước Lạnh là nơi chị hy sinh. Ngày hôm nay, những địa danh ấy vẫn còn đó, nhưng người từng đi qua chúng thì đã không còn. Tôi nghĩ: Đất vẫn còn. Người đã mất. Nhưng câu chuyện thì ở lại. Có lẽ đó là cách ký ức tồn tại, không phải bằng việc níu giữ một người đã đi xa, mà bằng cách kể lại câu chuyện của họ cho những người chưa từng gặp họ.

Tôi là người Quảng Ngãi. Vì thế, khi đọc về Đặng Thùy Trâm, tôi không chỉ nhìn chị từ khoảng cách của hơn nửa thế kỷ, mà nhìn chị từ chính quê hương mình. Tôi thử tưởng tượng một cô gái trẻ năm ấy bước qua những con đường của Quảng Ngãi. Chị có biết rằng nhiều năm sau những con đường ấy vẫn còn? Chị có biết rằng những nơi chị từng làm việc sẽ trở thành những địa danh được nhắc nhớ? Chị có biết rằng những trang giấy chị viết trong chiến tranh sẽ đến với hàng triệu người? Có lẽ chị không biết. Nhưng tôi muốn tin rằng nếu chị có thể nhìn thấy Quảng Ngãi hôm nay, chị sẽ vui. Bởi nơi từng chứng kiến những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc đời chị hôm nay đã có những lớp học, những con đường, những tiếng cười và những người trẻ đang lớn lên trong hòa bình.

Và có lẽ đây cũng là điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất: chúng tôi đang sống trong điều mà thế hệ của chị từng mong ước. Chúng tôi được đi học, được trở về nhà sau một ngày dài, được ở bên gia đình, được lựa chọn nghề nghiệp, được nghĩ về tương lai và được có những ước mơ rất bình thường. Những điều ấy bình thường đến mức đôi khi chúng tôi quên mất rằng đã từng có một thế hệ phải đánh đổi rất nhiều để có được nó. Đặng Thùy Trâm từng có tuổi hai mươi. Tôi cũng đang có tuổi hai mươi. Nhưng hai tuổi hai mươi ấy cách nhau hơn nửa thế kỷ: một tuổi hai mươi giữa chiến tranh và một tuổi hai mươi trong hòa bình; một người phải nghĩ đến ngày mai có thể không còn, còn một người có thể thoải mái nghĩ về ngày mai mình muốn trở thành ai. Chính khoảng cách ấy khiến tôi tự hỏi: Thế hệ của chị đã trao lại cho chúng tôi điều gì? Một đất nước hòa bình, một cuộc sống bình thường, một cơ hội được học tập và mơ ước. Vậy chúng tôi sẽ trao lại điều gì cho thế hệ sau?

Tôi không nghĩ người trẻ hôm nay phải trở thành những người hùng. Chúng tôi không sống trong chiến tranh và cũng không cần phải tìm kiếm những điều thật lớn lao để chứng minh mình đang sống có ý nghĩa. Có lẽ điều đầu tiên chúng tôi cần làm là sống tử tế trong thời bình: học tập nghiêm túc, làm tốt công việc mình lựa chọn, biết yêu thương gia đình, biết giúp đỡ người khác, biết quan tâm đến cộng đồng, biết trân trọng quê hương và quan trọng nhất là không coi hòa bình như một điều hiển nhiên. Bởi tôi nghĩ, biết ơn không phải là sống mãi trong quá khứ, biết ơn là bước tiếp. Bước tiếp với một cuộc sống tốt đẹp hơn, bước tiếp bằng trách nhiệm của thế hệ mình và bước tiếp để những điều thế hệ trước hy sinh không trở nên vô nghĩa.

Đôi khi tôi nghĩ về Đặng Thùy Trâm và tự hỏi nếu chị sống đến hôm nay, chị sẽ bao nhiêu tuổi? Có lẽ chị đã có một gia đình, có thể chị vẫn tiếp tục làm bác sĩ, có thể chị đã có những người học trò, có thể chị sẽ kể cho con cháu nghe về những năm tháng ở Quảng Ngãi. Nhưng tất cả chỉ là những điều chúng ta có thể tưởng tượng. Lịch sử đã chọn một con đường khác cho chị. Vì thế, tôi không muốn chỉ nhìn chị bằng sự tiếc nuối. Tôi muốn nhìn chị bằng lòng biết ơn. Bởi chị đã không có một tương lai để sống tiếp, nhưng những người trẻ hôm nay có. Và có lẽ cách tốt nhất để tri ân những người đã hy sinh tuổi trẻ là sống thật xứng đáng với tuổi trẻ mình đang có.

Đặng Thùy Trâm không sinh ra ở Quảng Ngãi, nhưng chị đã để lại ở đây một phần cuộc đời. Chị đến từ Hà Nội, nhưng Quảng Ngãi trở thành nơi lưu giữ những năm tháng quan trọng nhất của tuổi trẻ chị. Chị không sống đến ngày đất nước hoàn toàn hòa bình, nhưng chúng tôi đang sống trong nền hòa bình mà thế hệ chị đã góp phần đánh đổi tuổi xuân để giành lấy. Chị không biết những dòng nhật ký của mình sẽ đi xa đến đâu, nhưng chúng đã đi từ những năm tháng chiến tranh đến những người trẻ của hôm nay, từ một cô gái Hà Nội đến ký ức của Quảng Ngãi, từ thế hệ của chị đến thế hệ của tôi.

Nếu có ai hỏi tôi: “Đặng Thùy Trâm là ai?”, tôi có thể trả lời bằng những dòng trong sách lịch sử. Nhưng nếu hỏi “Chị có ý nghĩa gì đối với một người trẻ Quảng Ngãi?”, tôi muốn trả lời bằng một câu khác: Chị là một người đã đi qua quê hương tôi và để lại ở đó một phần tuổi trẻ mà thời gian không thể lấy đi. Chị để lại những trang nhật ký, một câu chuyện, một địa danh và một ký ức. Nhưng có lẽ điều lớn nhất chị để lại không nằm trong bất kỳ cuốn sách nào. Đó là một câu hỏi dành cho những người trẻ hôm nay: Chúng ta sẽ làm gì với tuổi hai mươi của mình?

Tôi chưa biết câu trả lời của mình sẽ lớn lao đến đâu. Tôi cũng không nghĩ mình phải làm một điều thật vĩ đại. Tôi chỉ muốn một ngày nào đó, khi nhìn lại những năm tháng tuổi trẻ, tôi có thể nói rằng mình đã không sống hoài, sống phí những năm tháng được gọi là tuổi hai mươi. Tôi là người Quảng Ngãi, và từ hôm nay, mỗi khi nghe cái tên Đặng Thùy Trâm, tôi sẽ không còn chỉ nghĩ: “Đó là một nhân vật lịch sử.” Tôi sẽ nghĩ: “Đó là một người đã từng sống trên quê hương mình.”

Một cô gái Hà Nội đã gửi lại tuổi xuân nơi đất Quảng. Một bác sĩ trẻ đã gửi lại ở đây những năm tháng đẹp nhất. Một người đã ra đi nhưng câu chuyện vẫn ở lại. Và tôi hiểu rằng quê hương không chỉ được tạo nên bởi những người sinh ra ở đó. Đôi khi, quê hương còn được làm nên bởi những người đã đến, đã yêu thương, đã cống hiến và để lại một phần cuộc đời mình trên mảnh đất ấy. Đặng Thùy Trâm là một người như thế.

Chị đã để lại tuổi hai mươi của mình trên mảnh đất Quảng Ngãi. Còn chúng tôi – những người trẻ đang sống trên mảnh đất ấy hôm nay – phải biết viết tiếp bằng chính cuộc đời mình. Không phải bằng những điều quá lớn lao, mà bằng từng việc tốt mình làm, từng ước mơ mình theo đuổi, từng trách nhiệm mình nhận lấy, từng ngày mình cố gắng sống tử tế hơn. Bởi có những người đã trao lại cho chúng tôi cả một thời bình bằng tuổi trẻ của họ. Và điều chúng tôi có thể làm để đáp lại là sống sao cho tuổi trẻ của mình cũng trở thành một điều đáng nhớ.

Chị để lại một phần tuổi hai mươi ở Quảng Ngãi. Còn chúng tôi sẽ viết tiếp câu chuyện ấy bằng tuổi hai mươi của mình.

Đó là cách một thế hệ tiếp nối một thế hệ.