Người đem trí tuệ để dựng xây dáng hình đất nước

Có một kỹ sư từng giữ vị trí Kỹ sư trưởng tại một hãng nghiên cứu, chế tạo máy bay ở Pháp, nhận mức lương tương đương 22 lạng vàng mỗi tháng. Nhưng năm 1946, ông từ bỏ tất cả để theo Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước. Ông là Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa, tên thật là Phạm Quang Lễ.

Từ giảng đường châu Âu về chiến khu Việt Bắc

Trần Đại Nghĩa sinh ngày 13/9/1913 tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long, trong một gia đình nhà giáo nghèo. Năm 1933, ông đỗ đầu cả hai kỳ thi tú tài Tây và bản xứ. Sau đó, ông sang Pháp học tập và làm việc hơn 10 năm, tiếp cận những thành tựu khoa học, kỹ thuật hiện đại.

Nhưng giữa lúc đất nước đứng trước vận mệnh sống còn, những kiến thức ấy không còn chỉ dành cho phòng thí nghiệm.

Năm 1946, ông theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước. Ngày 5/12/1946, ông được Bác giao làm Cục trưởng Cục Quân giới, trực tiếp tổ chức nghiên cứu, chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến.

Bác Hồ đặt cho ông cái tên mới, bởi việc ông trở về nước là một việc “đại nghĩa”. Cái tên ấy từ đó gắn với cả cuộc đời người kỹ sư dành trọn trí tuệ cho đất nước.

Từ một kỹ sư từng làm việc trong ngành hàng không ở châu Âu, ông bước vào những xưởng quân giới giữa núi rừng Việt Bắc. Máy móc thiếu thốn, nguyên vật liệu khan hiếm, điều kiện nghiên cứu vô cùng gian nan. Nhưng nhiệm vụ thì không thể chờ đợi.

Khi khoa học trở thành vũ khí

Những ngày đầu toàn quốc kháng chiến, bộ đội ta phải đối đầu với xe tăng Pháp bằng những quả bom ba càng – thứ vũ khí mà người lính phải ôm vào người, chấp nhận hy sinh để phá hủy xe tăng địch.

Trần Đại Nghĩa hiểu rằng muốn giảm những mất mát ấy, phải có một loại vũ khí khác.

Ông cùng các cán bộ quân giới bắt tay nghiên cứu chế tạo Bazooka dựa trên mẫu vũ khí và đạn được cung cấp. Sau nhiều lần thử nghiệm trong điều kiện thiếu thốn, những khẩu súng chống tăng đầu tiên do Việt Nam tự chế tạo đã ra đời.

Ngày 2/3/1947, tại Chúc Sơn - Chùa Trầm, những khẩu Bazooka đầu tiên đã bắn cháy 2 xe tăng Pháp, góp phần bẻ gãy cuộc tiến công của địch về phía Hà Nội. Một loại vũ khí hiện đại khi ấy đã xuất hiện giữa cuộc kháng chiến còn vô vàn thiếu thốn.

Nhưng Trần Đại Nghĩa không dừng lại ở Bazooka.

Khi quân Pháp tăng cường xây dựng những công sự kiên cố, ông tiếp tục nghiên cứu súng không giật SKZ 60. Loại vũ khí này có khả năng xuyên thủng bê tông dày hơn 60cm, nhưng trọng lượng tương đối nhẹ, phù hợp với điều kiện chiến đấu của bộ đội ta.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Cục Quân giới đã chuyển ra chiến trường 10 khẩu SKZ và 100 quả đạn. Những vũ khí do các nhà khoa học, kỹ sư và công nhân quân giới nghiên cứu, chế tạo đã góp phần phá hủy nhiều cứ điểm, lô cốt của quân Pháp.

Ngoài Bazooka và SKZ, Trần Đại Nghĩa còn trực tiếp nghiên cứu, chỉ đạo chế tạo bom bay có tầm bắn từ 3 đến 4km, cùng nhiều loại súng, đạn và vũ khí khác phục vụ chiến trường. Từ những xưởng nhỏ trong rừng, một nền quân giới từng bước được hình thành. Điều lớn lao nhất Trần Đại Nghĩa để lại không chỉ là những khẩu súng.

Ông cùng các cán bộ quân giới mở những lớp bồi dưỡng kỹ thuật, đào tạo công nhân, hướng dẫn các địa phương tự chế tạo lựu đạn, mìn, thủy lôi và nhiều loại vũ khí khác. Phương châm “tự cấp, tự túc” vũ khí đánh giặc dần trở thành một phần quan trọng của nền quân giới kháng chiến.

Từ một đất nước gần như không có nền công nghiệp quốc phòng hiện đại, những người lính thợ đã làm nên những vũ khí có sức công phá đủ để đối đầu với quân đội viễn chinh được trang bị hiện đại. Đó là một cuộc chiến không chỉ bằng súng đạn, mà bằng trí tuệ.

Nếu Bazooka giúp bộ đội có thêm khả năng chống tăng, SKZ giúp phá những công sự kiên cố, thì những xưởng quân giới của Trần Đại Nghĩa còn đặt nền móng cho một tư duy lớn hơn: trong chiến tranh, không thể chỉ dựa vào những gì được viện trợ; phải tự nghiên cứu, tự chế tạo, tự làm chủ vũ khí của mình.

Một đời “đại nghĩa”

Sau kháng chiến chống Pháp, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật. Ông từng là Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Những cống hiến của ông được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý: Danh hiệu Anh hùng Lao động năm 1952, Huân chương Hồ Chí Minh và Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt đầu năm 1996.

Ông qua đời năm 1997, khép lại một cuộc đời mà khoa học chưa bao giờ tách khỏi vận mệnh đất nước.

Nhìn lại hành trình ấy, điều khiến người ta nhớ về Trần Đại Nghĩa có lẽ không chỉ là những khẩu Bazooka, những khẩu SKZ hay những công trình khoa học. Đó còn là lựa chọn của một trí thức: rời nơi có điều kiện nghiên cứu tốt nhất để trở về một đất nước đang trong chiến tranh; rời cuộc sống đủ đầy để bước vào những xưởng quân giới giữa rừng sâu.

Một người có thể đem tri thức của mình đổi lấy một cuộc sống sung túc. Nhưng Trần Đại Nghĩa đã chọn đem tri thức ấy đổi lấy khả năng tự vệ của một dân tộc.

Và có lẽ, ý nghĩa sâu nhất của cái tên “Trần Đại Nghĩa” cũng nằm ở đó: không chỉ là một cái tên Bác Hồ đặt cho ông, mà trở thành dấu ấn của một đời lấy trí tuệ làm vũ khí, lấy khoa học phụng sự Tổ quốc.