NGƯỜI ĐI GIỮA BÙN LẦY VÀ BÃO GIÓ

Trong kho tàng thơ ca dân tộc, có một câu nói của Nguyễn Công Trứ mà người đời vẫn nhắc mãi như một kim chỉ nam cho chí làm trai: “Vũ trụ nội mạc phi phận sự” — trong trời đất, chẳng có việc gì không phải là việc của mình. Nghe qua, ai đó có thể nghĩ đấy là lời xưng tụng ngông nghênh của một tâm hồn thích khác người. Nhưng ngoảnh lại nhìn trọn một đời bão táp của Uy Viễn tướng công, ta mới hiểu đó là lời thề từ đáy lòng của một con người luôn đau đấu khát vọng cống hiến. Ông từng cầm bút, từng vung gươm xông pha chiến trận, từng lội bùn khai hoang cùng dân nghèo. Dù ở đỉnh cao quyền lực hay khi bị giáng chức làm lính quàng xóm, ông vẫn giữ nguyên một khí phách “ngất ngưởng”, chưa một lần biết cúi đầu trước nghịch cảnh.

Sinh năm 1778 tại làng Uy Viễn (Nghi Xuân, Hà Tĩnh) trong gia đình giàu truyền thống học hành, nhưng con đường công danh của Nguyễn Công Trứ lại lắm gập ghềnh. Thi đi thi lại, kiên trì chờ đợi đến tận năm 1819 — khi đã hơn bốn mươi tuổi — ông mới đỗ Giải nguyên. Ở cái tuổi mà người xưa thường chọn thu mình sống an nhàn, Nguyễn Công Trứ mới bắt đầu dấn thân vào chốn quan trường. Trải qua bốn triều vua Nguyễn (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức), cuộc đời ông là một chuỗi thăng trầm liên tục: lúc làm Dinh điền sứ, Tham tán đại thần, Tổng đốc uy quyền, lúc lại bị triều đình giáng chức xuống làm lính trơn nơi biên thuỳ. Dù ở vị trí nào, thứ duy nhất chưa bao giờ bị dập tắt trong ông chính là chí khí.

Trận đánh đáng nhớ nhất trong cuộc đời Nguyễn Công Trứ có lẽ không có tiếng súng, cũng chẳng ghi nhận bằng những chiến công máu lửa. Đó là những ngày tháng ông làm Dinh điền sứ, lội bùn khai hoang ở vùng ven biển ngập mặn. Vùng đất Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình) ngày ấy vốn chỉ là những bãi bồi sình lầy, lau sậy hoang dại. Người khác chỉ nhìn thấy bùn lầy nguy hiểm, còn Nguyễn Công Trứ nhìn thấy những thửa ruộng phì nhiêu, những mái nhà ấm cúng và một tương lai no đủ cho hàng ngàn lưu dân xơ xác.

Ông không ngồi trong công đường ban lệnh, mà chọn ăn cùng dân, ở cùng dân. Dưới cái nắng cháy da của vùng biển, vị quan lớn lội xuống bùn sâu, cùng dân đắp đê, dẫn nước, đào kênh. Sau cái cúi mình sát đất ấy là sự hồi sinh kỳ diệu: những xóm làng mới mọc lên, những người nghèo khổ có ruộng cày, có quê hương để gắn bó. Dấu ấn Tiền Hải, Kim Sơn đến hôm nay vẫn ngát xanh như một di sản sống động được viết nên không phải bằng mực, mà bằng mồ hôi và tình thương bao la của ông đối với nhân dân.

Không chỉ là một nhà kinh tế kiệt xuất, ông còn là vị tướng cầm quân gan lỳ, chiến đấu kiên cường ở chiến trường miền Tây Nam Bộ trong chiến tranh Việt – Xiêm (1841–1845). Nguy hiểm, sinh tử và những gièm pha chốn quan trường không làm ông sờn lòng. Khi bị giáng chức vô cớ, ông thản nhiên chấp nhận; lúc được phục chức, ông lại hết lòng vì việc nước. Cái "ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ không phải là thái độ sống bất cần, mà là bản lĩnh của một con người luôn sống đàng hoàng, dũng cảm đứng thẳng trước mọi giông bão.

Năm 1858, khi nghe tin thực dân Pháp nổ súng xâm lược Đà Nẵng, Nguyễn Công Trứ đã ở tuổi 80 — tóc bạc phơ, sức kiệt. Vậy mà ông vẫn dâng sớ xin vua cho ra trận chống địch. Một ông lão bát thập xin cầm gươm xông pha lửa đạn! Đó không phải cái ngông mù quáng, mà là ngọn lửa yêu nước chưa bao giờ nguội lạnh. Dù không kịp thực hiện nguyện ước ấy trước khi nhắm mắt xuôi tay vào cuối năm 1858, ông đã để lại cho đời một tấm gương soi chiếu muôn đời.

Hơn một thế kỷ rưỡi đã trôi qua, hình ảnh Nguyễn Công Trứ lội giữa bùn lầy khai hoang và khí phách kiêu hãnh trước bão tố vẫn sống mãi trong lòng dân tộc. Ông đã sống một cuộc đời trọn vẹn, không hoài không phí, để lại cho hậu thế một bài học lớn: Dù đi qua bất kỳ mùa lửa hay bão gió nào của thời đại, chỉ cần giữ vững ngọn lửa tâm huyết trong lòng, con người ta vẫn có thể đứng thẳng và để lại những giá trị bất tử cho núi sông.