NGƯỜI ĐI NGỦ SAU CÙNG Ở TRẬN ĐỊA

Trong những câu chuyện về chiến tranh, người ta thường nhớ đến Nguyễn Viết Xuân qua một câu nói đã trở thành biểu tượng.

Nhưng trước khi tiếng hô ấy vang lên giữa trận địa pháo cao xạ, trước khi cái tên Nguyễn Viết Xuân được nhắc đến trong những trang sử, ông đã có một khoảng thời gian rất đỗi bình dị bên những người lính trẻ.

Đó là những ngày tháng ông làm chính trị viên.

Năm 1963, Nguyễn Duy Dĩnh vừa tròn 20 tuổi, rời quê hương lên đường nhập ngũ. Người thanh niên trẻ được biên chế vào Tiểu đoàn 14, đơn vị làm nhiệm vụ bảo vệ khu vực Đồng Hới và cảng sông Gianh.

Quảng Bình khi ấy là tuyến đầu của hậu phương miền Bắc.

Bom đạn đã trở thành một phần của cuộc sống.

Những người lính trẻ từ nhiều miền quê tập trung về đơn vị, mang theo hành trang không chỉ có quân tư trang mà còn có cả nỗi nhớ gia đình, sự bỡ ngỡ của những ngày đầu quân ngũ và những câu hỏi chưa có lời giải về cuộc chiến phía trước.

Nguyễn Viết Xuân là chính trị viên của đơn vị.

Lần đầu gặp những chiến sĩ mới, ông không bắt đầu bằng những bài nói dài về nhiệm vụ.

Ông hỏi han từng người.

Ông trực tiếp bố trí nơi ăn, chỗ ở cho anh em.

Với những người lính mới rời quê, những việc tưởng như nhỏ bé ấy lại có ý nghĩa đặc biệt.

Một người chỉ huy biết tên từng chiến sĩ.

Một người cán bộ biết ai đang nhớ nhà.

Một người có thể nhận ra sự thay đổi trong tâm trạng của một chiến sĩ trẻ.

Những điều đó tạo nên khoảng cách rất khác giữa người chỉ huy và người lính.

Theo hồi ức của Nguyễn Duy Dĩnh, ban đêm Nguyễn Viết Xuân thường xuống phòng hỏi thăm anh em.

Ông thường là người đi ngủ cuối cùng.

Ban ngày, ông cùng đơn vị ra thao trường.

Ban đêm, khi nhiều người đã trở về nghỉ ngơi, ông vẫn tiếp tục nắm tình hình chiến sĩ.

Công việc của một chính trị viên không chỉ nằm trong những cuộc họp.

Nó còn nằm trong cách giữ cho một tập thể không bị rời rạc trước những thử thách của chiến tranh.

Nguyễn Viết Xuân chú ý đến từng người.

Ông biết những điểm mạnh, điểm yếu của từng chiến sĩ để động viên, giúp đỡ.

Ông khuyến khích anh em rèn luyện thể thao, tạo không khí vui vẻ trong đơn vị.

Một chi tiết rất nhỏ được Nguyễn Duy Dĩnh nhớ lại nhiều năm sau: trên đường đi thao trường, nếu bắt gặp những que củi có thể dùng cho nhà bếp, Nguyễn Viết Xuân cũng nhặt mang về.

Đó là một hình ảnh rất khác với hình tượng người anh hùng thường xuất hiện trong những trang sách.

Không phải giữa tiếng bom.

Không phải trước họng súng.

Chỉ là một người cán bộ cúi xuống nhặt một que củi trên đường.

Nhưng chính những chi tiết như vậy làm nên ký ức lâu dài của người lính về người chỉ huy.

Năm 1964, tình hình chiến sự ngày càng căng thẳng.

Sau những trận đánh đầu tiên với máy bay Mỹ, tinh thần của đơn vị càng được củng cố.

Nguyễn Viết Xuân chú trọng xây dựng ý chí chiến đấu cho cán bộ, chiến sĩ.

Ông phát động phong trào học tập những tấm gương chiến đấu tiêu biểu, trong đó có Nguyễn Văn Trỗi.

Đối với những chiến sĩ trẻ, những tấm gương ấy không chỉ là khẩu hiệu.

Chúng trở thành cách để vượt qua nỗi sợ trước những loại vũ khí hiện đại mà đối phương sở hữu.

Rồi ngày 18 tháng 11 năm 1964 đến.

Phía tây Quảng Bình hôm ấy trở thành một trận địa dữ dội.

Máy bay Mỹ liên tục đánh phá.

Những khẩu đội pháo cao xạ phải chiến đấu trong điều kiện đặc biệt ác liệt.

Nguyễn Viết Xuân không đứng phía sau để quan sát.

Ông xuống từng khẩu đội.

Ông động viên những người lính đang chiến đấu.

Khi một khẩu đội bắn rơi máy bay địch, ông trực tiếp biểu dương tinh thần chiến đấu của họ.

Trận đánh tiếp tục.

Bom và rocket trút xuống trận địa.

Một loạt đạn 20 ly khiến Nguyễn Viết Xuân bị thương nặng ở chân.

Máu chảy nhiều.

Nhưng ông vẫn cố gắng bám trụ.

Theo lời kể của đồng đội Nguyễn Duy Dĩnh, Nguyễn Viết Xuân còn dặn không để anh em biết mình bị thương nặng, nhằm tránh ảnh hưởng đến tinh thần chiến đấu của đơn vị.

Sau đó, ông vẫn tiếp tục chỉ huy cho đến khi trận đánh kết thúc.

Khi những tiếng súng cuối cùng của trận chiến lắng xuống, đồng đội mới thực sự hiểu mức độ nghiêm trọng của thương tích.

Nguyễn Viết Xuân hy sinh ngày 18 tháng 11 năm 1964.

Người chính trị viên từng đi ngủ sau cùng ở đơn vị đã không còn trở về sau trận đánh ấy.

Nhưng câu chuyện về ông không kết thúc ở đó.

Trong một cuốn nhật ký của chiến sĩ Trần Đình Khang, những dòng viết về ngày 18 tháng 11 năm 1964 đã giữ lại ký ức của một người lính trẻ chứng kiến sự hy sinh của chính trị viên đơn vị.

Những dòng chữ ấy không phải một bài điếu văn.

Đó là những ghi chép của một người vừa trải qua trận đánh.

Có sự đau xót.

Có sự căm phẫn.

Có cả lời nhắc về tiếng hô của Nguyễn Viết Xuân giữa trận địa.

Những trang nhật ký ấy nhiều năm sau vẫn còn được lưu giữ.

Năm 1982, khi gia đình chuyển nhà từ Hà Tĩnh vào vùng kinh tế mới ở Kon Tum, cuốn nhật ký của Trần Đình Khang được tìm thấy giữa những đồ đạc cũ.

Đến cuối năm 2008, cuốn nhật ký được đưa ra Hà Nội và trao lại cho bảo tàng.

Một quyển sổ đã đi qua nhiều năm tháng.

Một người viết đã không còn.

Một người được nhắc đến trong những dòng chữ ấy cũng đã trở thành người của lịch sử.

Nhưng ký ức về Nguyễn Viết Xuân vẫn còn nguyên trong những trang giấy.

Điều đặc biệt là trong ký ức của đồng đội, Nguyễn Viết Xuân không chỉ là người đã hô một câu nói nổi tiếng.

Ông còn là người từng hỏi thăm những chiến sĩ mới.

Là người sắp xếp chỗ ăn ở cho anh em.

Là người xuống phòng khi mọi người chuẩn bị nghỉ.

Là người đi ngủ sau cùng.

Là người nhặt một que củi trên đường thao trường.

Là người biết chiến sĩ nào đang khó khăn, người nào cần được động viên.

Và cũng chính là người đã đứng giữa trận địa khi bom đạn trút xuống, tiếp tục động viên đồng đội cho đến những phút cuối cùng.

Chiến tranh đã lấy đi một con người.

Nhưng ký ức của những người từng sống bên cạnh ông đã giữ lại một hình ảnh khác: một người cán bộ gần gũi, giản dị và tận tụy.

Nhiều năm sau, khi câu chuyện về Nguyễn Viết Xuân được kể lại, người ta thường nhắc đến tiếng hô đã trở thành biểu tượng.

Nhưng có lẽ phía sau tiếng hô ấy còn có một điều quan trọng hơn.

Đó là những ngày tháng âm thầm trước khi trận đánh diễn ra.

Bởi một người chỉ huy chỉ có thể khiến đồng đội tin tưởng khi chính người ấy đã sống cùng họ, hiểu họ và ở bên họ trong những ngày bình thường nhất.

Nguyễn Viết Xuân đã làm điều đó.

Vì thế, khi trận chiến đến, tiếng hô của ông không chỉ là một mệnh lệnh.

Nó là tiếng nói của một người đã cùng đồng đội trải qua những ngày huấn luyện, những buổi thao trường, những đêm trò chuyện và những tháng ngày đối mặt với chiến tranh.

Ngày nay, những trang nhật ký của Trần Đình Khang vẫn là một trong những tư liệu giúp lịch sử nhìn thấy Nguyễn Viết Xuân ở một góc gần gũi hơn.

Không chỉ là một người anh hùng trên trận địa.

Mà là một người lính từng sống giữa đồng đội.

Một người chính trị viên từng đi ngủ sau cùng.

Một người đã để lại trong ký ức của những người còn sống không chỉ một câu nói, mà cả một cách sống.

Và có lẽ, đó cũng là một phần quan trọng của lịch sử.

Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên từ những khoảnh khắc vang dội.

Lịch sử còn được giữ lại từ những điều rất nhỏ.

Một căn phòng của người lính.

Một buổi thao trường.

Một que củi nhặt trên đường.

Một cuốn nhật ký cũ.

Và ký ức của những người vẫn còn nhớ về một người đồng đội đã đi xa từ rất lâu.