NGƯỜI ĐI QUA BÃO TÁP, ĐỂ LẠI MỘT ÁNG THIÊN CỔ HÙNG VĂN
Có những con người bước qua lịch sử như một cơn gió: đến rồi đi, để lại đôi ba dấu chân trên lớp bụi thời gian. Nhưng cũng có những con người, dù thân xác đã trở về với đất, tên tuổi vẫn ở lại như một mạch nước ngầm chảy mãi dưới lòng dân tộc. Nguyễn Trãi là một con người như thế. Ông không chỉ thuộc về thế kỉ XV, không chỉ thuộc về một triều đại đã khuất xa trong lớp sương mù lịch sử. Ông thuộc về những giá trị bền lâu nhất của con người Việt Nam: lòng yêu nước, thương dân, khí tiết, trí tuệ và khát vọng dựng xây một đất nước được sống trong hòa bình.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380, hiệu Ức Trai, quê gốc ở Chi Ngại, sau thuộc huyện Chí Linh, Hải Dương. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và yêu nước. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một người học rộng, tài cao. Ông ngoại là Trần Nguyên Đán, vị đại thần cuối thời Trần. Có lẽ từ trong dòng máu của gia đình ấy, Nguyễn Trãi đã sớm mang theo một mối duyên sâu nặng với non sông.
Nhưng lịch sử không bao giờ trao cho ông một con đường bằng phẳng.
Năm 1400, Nguyễn Trãi đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ và bắt đầu bước vào chốn quan trường. Song chỉ ít lâu sau, giặc Minh xâm lược Đại Việt. Nhà Hồ thất bại. Đất nước chìm vào những năm tháng đau thương. Nguyễn Phi Khanh bị bắt đưa sang phương Bắc. Nguyễn Trãi từng theo cha đến tận ải Nam Quan. Và chính ở nơi biên giới ấy, trong cuộc chia lìa nghiệt ngã của cha con, một lời dặn đã trở thành tiếng gọi của cả một đời người.
Cha ông khuyên ông trở về tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho cha.
Nguyễn Trãi trở về.
Nhưng ông không trở về chỉ để trả một món nợ riêng. Từ nỗi đau của một người con, ông nâng lên thành nỗi đau của một dân tộc. Từ chữ “hiếu”, ông đi đến chữ “trung”. Từ tình riêng, ông bước vào nghĩa lớn. Có lẽ đó chính là khoảnh khắc một Nguyễn Trãi của gia đình trở thành Nguyễn Trãi của non sông.
Những năm tháng ấy, đất nước Đại Việt chìm trong bóng tối. Quân Minh cai trị bằng bạo lực, nhân dân lầm than. Nguyễn Trãi tìm đến Lê Lợi ở Lam Sơn, đem tài trí của mình góp vào cuộc khởi nghĩa. Nếu Lê Lợi là người cầm thanh gươm đứng giữa chiến địa thì Nguyễn Trãi là người cầm ngọn bút đứng phía sau những đạo quân. Một người đánh giặc bằng sức mạnh của binh đao; một người góp phần đánh giặc bằng trí tuệ, bằng lòng dân và bằng những lời văn có sức lay động lòng người.
Ông viết thư dụ hàng tướng sĩ nhà Minh, phân tích lẽ phải – trái, được – mất; ông tham mưu cho nghĩa quân, góp sức vào những quyết sách quan trọng. Và khi cuộc kháng chiến đi đến thắng lợi, tên tuổi Nguyễn Trãi gắn liền với một áng văn mà mỗi lần đọc lại, người Việt Nam vẫn nghe trong đó tiếng vang của một dân tộc vừa bước ra khỏi chiến tranh:
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân.”
Chỉ một câu thôi mà mở ra cả một tư tưởng lớn.
Nguyễn Trãi không nhìn chiến thắng đơn thuần bằng số thành trì chiếm được, bao nhiêu quân địch bị đánh bại. Với ông, đích đến của chiến tranh chính nghĩa không phải là chiến tranh kéo dài, mà là yên dân. Đánh giặc là để dân được sống. Dựng nước là để dân được bình yên. Một đất nước mạnh không chỉ bởi thành quách và binh khí, mà trước hết bởi đời sống của muôn dân.
Bởi thế, trong Bình Ngô đại cáo, tiếng nói của Nguyễn Trãi không chỉ là tiếng nói của một vị quân sư sau ngày chiến thắng. Đó là tiếng nói của cả một quốc gia vừa giành lại quyền làm chủ vận mệnh:
“Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.”
Nguyễn Trãi khẳng định độc lập dân tộc bằng tất cả niềm kiêu hãnh. Đại Việt có lãnh thổ riêng, phong tục riêng, lịch sử riêng, văn hiến riêng, những triều đại riêng. Một dân tộc có thể bị vó ngựa ngoại bang giày xéo trong một thời gian, nhưng không vì thế mà mất đi tư cách của một quốc gia.
Đọc những câu văn ấy, ta không chỉ thấy một nhà văn. Ta thấy một con người đang dựng lại hình hài đất nước bằng ngôn từ.
Sau chiến thắng Lam Sơn, Nguyễn Trãi bước vào những năm tháng xây dựng triều đại mới. Nhưng cuộc đời ông, kỳ lạ thay, càng đi sâu vào chốn quyền lực lại càng nhiều giông bão. Ông từng được trọng dụng, từng ôm khát vọng đem tài năng để giúp dân giúp nước, nhưng cũng từng phải rời xa triều đình trong những khoảng thời gian cay đắng. Giữa vòng xoáy quyền lực, người trí thức ấy vẫn đau đáu một điều: làm sao để đất nước thái bình, nhân dân được sống một đời yên ổn.
Ông lui về Côn Sơn.
Nơi ấy có núi xanh, suối biếc, có tiếng thông reo và những khoảng trời đủ rộng để một tâm hồn mỏi mệt tìm lại chính mình. Nhưng Nguyễn Trãi không rời bỏ đất nước. Ông chỉ rời xa những ồn ào của quyền lực để trở về với thiên nhiên và với thế giới sâu thẳm bên trong mình.
Ở Côn Sơn, ta bắt gặp một Nguyễn Trãi khác.
Không còn chỉ là vị quân sư của cuộc kháng chiến, không còn chỉ là người viết Bình Ngô đại cáo với khí thế rung chuyển núi sông, ông trở thành một thi nhân có trái tim nhạy cảm trước từng tiếng chim, ngọn gió, dòng suối. Thiên nhiên trong thơ ông không phải nơi để trốn chạy cuộc đời. Nó là nơi tâm hồn người yêu nước tìm thấy sự trong sạch giữa bụi trần.
Nhưng số phận vẫn không buông tha ông.
Năm 1442, trong chuyến vua Lê Thái Tông tuần du, xảy ra vụ án Lệ Chi Viên. Nguyễn Trãi bị kết tội và chịu án tru di tam tộc. Một trong những trí thức lớn nhất của lịch sử Việt Nam phải nhận một cái chết oan nghiệt.
Lịch sử đôi khi tàn nhẫn đến mức không thể giải thích bằng vài dòng chữ.
Nhưng lịch sử cũng có một cách công bằng của riêng mình.
Năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi. Danh dự của ông được trả lại. Và rồi thời gian tiếp tục đi qua, từng lớp bụi phủ lên những triều đại, những thành quách, những cuộc tranh giành quyền lực. Chỉ có tên tuổi Nguyễn Trãi vẫn đứng đó.
Đứng giữa lịch sử như một cây đại thụ.
Gốc cây cắm sâu vào những năm tháng binh đao. Thân cây mang đầy thương tích của thời đại. Nhưng từ những cành cây ấy vẫn mọc lên những chiếc lá xanh của tư tưởng, văn chương và lòng nhân ái.
Nguyễn Trãi khiến ta hiểu rằng yêu nước không phải lúc nào cũng là cầm gươm ra trận. Có khi yêu nước là đem trí tuệ của mình phụng sự nhân dân. Là dùng ngòi bút để bảo vệ chính nghĩa. Là nhìn thấy nỗi đau của dân chúng phía sau những biến động của triều đình. Là khi đứng trước một đất nước tan tác, vẫn tin rằng dân tộc ấy có thể đứng dậy.
Ông đã sống giữa một thời đại đầy máu lửa, nhưng điều ông để lại không phải là lòng thù hận.
Đó là tư tưởng nhân nghĩa.
Ông đã đi qua chiến tranh, nhưng điều ông hướng tới cuối cùng vẫn là hòa bình.
Ông từng chịu oan khuất, nhưng tên tuổi ông không bị chôn vùi trong oan khuất ấy.
Và có lẽ đó là điều khiến Nguyễn Trãi trở nên lớn lao: ông không chỉ chiến đấu để giành lại một đất nước; ông còn góp phần định nghĩa đất nước ấy phải được xây dựng bằng điều gì.
Hơn sáu thế kỉ đã trôi qua. Những bước chân của Nguyễn Trãi trên đường đời đã hóa thành dấu tích. Côn Sơn vẫn xanh, những dòng sông vẫn chảy, những mùa thu vẫn đi qua trên đất Việt. Nhưng mỗi khi đọc lại Bình Ngô đại cáo, mỗi khi nghe hai tiếng “yên dân”, ta vẫn có thể hình dung một bóng người đứng giữa thế kỉ XV, phía sau là chiến tranh, phía trước là một đất nước vừa giành lại tự do.
Ông đứng đó, với một ngòi bút trong tay.
Nhưng ngòi bút ấy có sức nặng của một thanh gươm.
Thanh gươm có thể chém đứt một kẻ thù trong khoảnh khắc. Còn một tư tưởng đúng đắn có thể đi qua hàng trăm năm mà vẫn soi đường cho con người.
Nguyễn Trãi đã chọn ngòi bút.
Và ông đã để nó viết tên mình vào lịch sử.
Không phải bằng vàng son của quyền lực.
Mà bằng lòng yêu nước không khuất phục, một trái tim luôn hướng về nhân dân và một trí tuệ đủ lớn để biến nỗi đau của riêng mình thành khát vọng của cả một dân tộc.
Để hôm nay, khi nhắc đến Nguyễn Trãi, ta không chỉ nhắc đến một danh nhân của thế kỉ XV.
Ta đang gọi tên một phần linh hồn của Đại Việt.
Một con người đã đi qua bão tố của lịch sử, nhưng cuối cùng vẫn để lại phía sau mình một điều sáng hơn tất cả những vinh quang của quyền lực:
Một dân tộc được sống, một đất nước được đứng thẳng, và một tư tưởng nhân nghĩa không chịu chết cùng thời đại.
