người đi qua mùa lửa

NGƯỜI ĐI QUA MÙA LỬA

Truyện ký lịch sử về đồng chí Nguyễn Chánh

Buổi sáng ở Thọ Lộc Tây nay thật yên tĩnh đến lạ.

Tôi đứng trước Nhà lưu niệm đồng chí Nguyễn Chánh, nơi quê hương Tịnh Hà lưu giữ ký ức về một người con đã đi qua những năm tháng dữ dội nhất của đất nước.

Không có tiếng súng.

Không có tiếng bước chân hành quân.

Chỉ có những hàng cây đứng im trong gió.

Tôi nhìn lên di ảnh của ông - Một người đàn ông đã rời khỏi thế gian khi mới bốn mươi ba tuổi.

Bốn mươi ba năm.

Với thế hệ chúng tôi hôm nay, đó có thể là quãng đời chưa đủ dài để một người kịp làm hết những điều mình mong muốn.

Nhưng với cụ Chánh, bốn mươi ba năm đã đủ để một người con Quảng Ngãi gửi gần như trọn cuộc đời mình cho đất nước.

Ông tên thật là Nguyễn Thiện, sinh ngày 1 tháng 8 năm 1914 tại Tịnh Hà, Sơn Tịnh, Quảng Ngãi. Từ năm mười lăm tuổi, ông đã làm liên lạc cho tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên tỉnh Quảng Ngãi. Năm 1931, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Mười lăm tuổi.

Tôi đứng trước di ảnh ông và bất giác nghĩ đến những người mười lăm tuổi hôm nay.

Có người đang ngồi trong lớp học.

Có người đang chuẩn bị cho một kỳ thi.

Có người đang loay hoay tìm xem mình muốn trở thành ai.

Còn Nguyễn Chánh, ở tuổi ấy, đã bước vào con đường cách mạng. Không ai biết trước con đường ấy sẽ dẫn ông đến đâu. Chỉ biết rằng phía trước là nhà tù, là truy bắt, là những năm tháng mà một người trẻ có thể phải đánh đổi cả mạng sống của mình.

- Năm 1945, đất nước bước vào một thời khắc đặc biệt.

- Ngày 9 tháng 3, Nhật đảo chính Pháp.

- Hai ngày sau, ngày 11 tháng 3, cuộc khởi nghĩa Ba Tơ nổ ra. Đội du kích Ba Tơ được thành lập ngày 14 tháng 3. Nhưng một cuộc khởi nghĩa không kết thúc khi tiếng súng đầu tiên vang lên.

Sau khởi nghĩa, lực lượng du kích phải rút vào núi.

- Và tháng 4 năm ấy, Nguyễn Chánh trở về Quảng Ngãi.

Ông được Tỉnh ủy phân công làm Bí thư chi bộ, Chính trị viên Đội du kích Ba Tơ. Đây là một trong những bước ngoặt quan trọng nhất trong cuộc đời người thanh niên quê Tịnh Hà.

- Trước mắt ông là một đội du kích còn non trẻ.

- Lực lượng chưa đông.

- Vũ khí còn thiếu.

- Kẻ thù vẫn mạnh.

Nhưng Nguyễn Chánh nhìn thấy một điều lớn hơn những khó khăn trước mắt. Đó chính là nhân dân.

Theo các tư liệu lịch sử của Quảng Ngãi, Nguyễn Chánh là người đầu tiên đề xuất đưa Đội du kích Ba Tơ về đồng bằng để phát triển lực lượng, làm nòng cốt cho phong trào cách mạng trong tỉnh và mở đầu cao trào kháng Nhật, cứu nước ở các tỉnh Nam Trung Bộ. Đó không chỉ là một quyết định quân sự mà đó là một cách nhìn về sức mạnh của cách mạng.

Một đội du kích nếu chỉ sống giữa núi rừng thì vẫn chỉ là một đội du kích. Nhưng nếu lực lượng ấy trở về với nhân dân, phát triển cơ sở, xây dựng dân quân tự vệ và lan tỏa tinh thần cách mạng, nó có thể trở thành một sức mạnh lớn hơn rất nhiều.

Và lịch sử đã chứng minh quyết định ấy.

Đến Cách mạng Tháng Tám, Quảng Ngãi trở thành một trong những địa phương giành chính quyền sớm. Đội du kích Ba Tơ từ một lực lượng hình thành trong những ngày đầu của cuộc khởi nghĩa đã trở thành một lực lượng nòng cốt của phong trào cách mạng.

Tôi tưởng tượng — không phải tưởng tượng về những lời ông đã nói, mà tưởng tượng về những gì một người trẻ khi ấy có thể nhìn thấy trước mắt mình: Những con đường núi.- Những làng quê nghèo.- Những người dân đang chờ một ngày đất nước được tự do.

Và những người du kích trẻ tuổi, mang trên vai vũ khí, bước đi giữa một đất nước đang chuẩn bị đứng lên. Từ Ba Tơ, Nguyễn Chánh tiếp tục đi qua những năm tháng chiến tranh. Ông không dừng lại ở Quảng Ngãi.

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, ông trở thành một trong những người lãnh đạo quan trọng của Liên khu 5, giữ nhiều trọng trách, trong đó có Bí thư Liên khu ủy, Chính ủy kiêm Tư lệnh Liên khu 5.

Những năm tháng ấy, chiến trường miền Trung và Tây Nguyên trở thành một phần quan trọng trong thế trận chung của cuộc kháng chiến. Nguyễn Chánh tiếp tục chỉ huy. Tiếp tục đi qua chiến tranh. Và đến năm 1954, tên tuổi ông gắn với những chiến dịch lớn trên chiến trường Liên khu 5. Nhưng tôi không muốn nhớ về ông chỉ bằng những chức vụ. Bởi những chức vụ rồi sẽ được ghi trong sách.

Điều khiến tôi đứng lâu hơn trước di ảnh ông lại là một câu hỏi khác:

Một người phải có lòng yêu nước lớn đến thế nào mới có thể dành cả tuổi trẻ, cả tuổi trưởng thành, cả cuộc đời mình cho một đất nước đang chìm trong chiến tranh?

Năm 1957, Nguyễn Chánh giữ chức Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam và Chủ nhiệm Tổng cục Cán bộ thuộc Bộ Quốc phòng. Ông được đề nghị phong quân hàm Thượng tướng. Nhưng ông không kịp nhận.

Ngày 24 tháng 9 năm 1957, Nguyễn Chánh qua đời tại Hà Nội, khi mới bốn mươi ba tuổi.

Tôi quay lại nhìn di ảnh. Bỗng nhiên, tôi thấy những con số trong sách lịch sử không còn lạnh lẽo nữa. Bốn mươi ba tuổi là một con người.

Là những năm tháng tuổi trẻ.

Là những người thân.

Là quê hương Tịnh Hà.

Là những đồng đội đã cùng ông đi qua chiến tranh.

Là những cánh rừng Ba Tơ.

Là những con đường mà ông từng bước qua.

Và là một cuộc đời đã dừng lại quá sớm.

Người ta thường gọi cụ Nguyễn Chánh là “vị tướng không quân hàm”, bởi ông được đề nghị phong quân hàm Thượng tướng nhưng qua đời trước khi việc phong quân hàm được thực hiện.

Nhưng đứng ở quê hương ông hôm nay, tôi nghĩ: Có lẽ một con người không được nhớ đến chỉ bởi một quân hàm. Người ta nhớ đến ông bởi những gì ông đã làm. Bởi những người đã chiến đấu cùng ông. Bởi những con đường cách mạng mà ông đã đi. Và bởi quê hương vẫn gọi tên ông sau hàng chục năm.

Tôi rời khỏi Nhà lưu niệm khi buổi sáng đã chuyển sang trưa. Phía sau tôi là nơi lưu giữ ký ức về một người con của Quảng Ngãi. Phía trước tôi là cuộc sống của thế hệ mình. Một thế hệ sinh ra khi đất nước đã hòa bình. Chúng tôi không biết tiếng súng chiến tranh. Không biết những đêm hành quân trong rừng. Không biết cảm giác phải đứng giữa sự sống và cái chết.

Nhưng chúng tôi biết hòa bình có giá trị như thế nào khi nhìn lại những con người đã đánh đổi tuổi trẻ để giành lấy nó. Và có lẽ đó chính là điều mà những người trẻ hôm nay cần làm với lịch sử.

Không phải chỉ thuộc lòng một cái tên. Không phải chỉ nhớ một ngày sinh, một ngày mất. Mà phải biết vì sao người ấy đã sống như thế. Tôi nhớ lại hình ảnh người thanh niên Nguyễn Chánh ở tuổi mười lăm. Rồi tôi nhìn lại chính mình. Tôi cũng là một người trẻ. Tôi cũng đang đứng trước tuổi trẻ của mình. Tôi không cần phải sống lại chiến tranh. Tôi không cần phải cầm súng để chứng minh lòng yêu nước.

Nhưng tôi có thể học tập. Có thể sống tử tế. Có thể giữ gìn lịch sử. Có thể làm tốt công việc của mình. Có thể yêu quê hương bằng những việc nhỏ bé nhưng thật sự có ích. Bởi nếu thế hệ của Nguyễn Chánh đã trao cho chúng tôi một đất nước bằng những năm tháng hoa lửa, thì thế hệ chúng tôi phải biết trao lại cho những người đi sau một đất nước xứng đáng với những hy sinh ấy.

Tôi ngoái nhìn lần cuối. Di ảnh người con Tịnh Hà vẫn ở đó.

Im lặng.

Nhưng câu chuyện của ông chưa bao giờ im lặng. Nó đi từ Ba Tơ về đồng bằng. Đi qua những năm tháng kháng chiến. Đi qua những trang sách. Đi qua Nhà lưu niệm ở Thọ Lộc. Và hôm nay, đi vào trái tim của một người trẻ.

Có lẽ đó mới là cách một người đã khuất tiếp tục sống. Không phải bằng tuổi đời của mình, mà bằng những điều họ để lại cho thế hệ sau.

Và tôi hiểu rằng:

Mùa hoa lửa đã qua từ rất lâu.

Nhưng ngọn lửa của lòng yêu nước thì không nên tắt.

Bởi tôi là thế hệ đứng sau cụ Nguyễn Chánh.

Và tôi muốn mình là một trong những người tiếp tục giữ ngọn lửa ấy.