NGƯỜI ĐI QUA NHỮNG CON ĐƯỜNG KHÔNG TÊN

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có người được nhớ đến bởi một chiến công vang dội giữa chiến trường.

Nhưng cũng có những con người đi vào lịch sử bằng những bước chân âm thầm: len qua những con đường làng, băng qua những vùng đất đã bị địch kiểm soát, tìm đến từng cơ sở cách mạng, nối lại những mối liên lạc tưởng như đã đứt lìa.

Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở Sóc Trăng, có những con đường như thế.

Không tên.

Không biển chỉ dẫn.

Không có những cột mốc để người đời sau dễ dàng nhận biết.

Nhưng trên những con đường ấy, từng bước chân đã góp phần dựng lại phong trào cách mạng của một vùng đất vừa trải qua những ngày tháng đầy biến động.

Một trong những người đi trên những con đường ấy là Diệp Pế, người cán bộ tiêu biểu trong cộng đồng người Hoa ở Sóc Trăng.

Sóc Trăng những năm đầu thế kỷ XX là vùng đất của nhiều cộng đồng dân cư.

Người Kinh làm ruộng, buôn bán, khai phá đất đai.

Người Khmer gắn bó với phum sóc, chùa chiền và nền văn hóa lâu đời.

Người Hoa tạo dựng cuộc sống qua những khu phố, chợ búa, nghề thủ công và hoạt động thương mại.

Ba cộng đồng với những phong tục, ngôn ngữ và nếp sống khác nhau cùng tồn tại trên một vùng đất.

Nhưng khi đất nước đứng trước vận mệnh mất còn, những khác biệt ấy không thể chia cắt những người cùng mang trong mình tình yêu quê hương.

Từ khi Đảng ra đời, phong trào cách mạng ở Sóc Trăng từng bước phát triển trong các tầng lớp nhân dân. Những người cộng sản và những người yêu nước tìm cách đưa tư tưởng cách mạng đến với đông đảo quần chúng, vượt qua những ranh giới về dân tộc, nghề nghiệp và hoàn cảnh sống.

Trong cộng đồng người Hoa, Diệp Pế là một trong những người tiêu biểu tham gia vào quá trình ấy.

Các tư liệu của tỉnh Sóc Trăng và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ghi nhận Diệp Pế là một trong những cán bộ người Hoa có vai trò vận động đồng bào các dân tộc cùng tham gia phong trào cách mạng.

Đó là một công việc không dễ dàng.

Bởi muốn tập hợp được lòng dân, trước hết phải hiểu lòng dân.

Muốn những con người khác nhau cùng đứng về một phía, phải tìm được điều lớn hơn những khác biệt.

Và điều lớn hơn ấy chính là quê hương.

Năm 1945.

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Những lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện trên khắp các đường phố, làng quê.

Chính quyền cách mạng được thành lập.

Nhưng nền độc lập vừa giành được chưa kịp ổn định thì thực dân Pháp quay trở lại.

Ngày 23 tháng 9 năm 1945, cuộc kháng chiến của nhân dân Nam Bộ bắt đầu.

Sóc Trăng bước vào những ngày tháng mới.

Những ngày mà mỗi con đường có thể trở thành tuyến hành quân.

Mỗi căn nhà có thể trở thành nơi che giấu cán bộ.

Mỗi người dân có thể trở thành một mắt xích trong mạng lưới cách mạng.

Và mỗi cán bộ phải học cách tồn tại giữa một vùng đất mà kẻ thù liên tục tìm cách kiểm soát.

Trong hoàn cảnh ấy, cuộc chiến không chỉ diễn ra ngoài mặt trận.

Một cuộc chiến khác âm thầm hơn cũng bắt đầu:

khôi phục lòng dân.

Sau khi thực dân Pháp tái chiếm nhiều địa bàn, phong trào cách mạng ở Sóc Trăng đứng trước những tổn thất lớn.

Cán bộ phải rút đi.

Cơ sở bị địch truy lùng.

Những người từng tham gia cách mạng có nguy cơ bị bắt giữ.

Những mối liên lạc bị chia cắt.

Nhưng một phong trào cách mạng không thể chỉ dựa vào những địa bàn an toàn.

Muốn tồn tại, lực lượng cách mạng phải quay trở lại với nhân dân.

Phải trở về từng làng.

Từng xóm.

Từng căn nhà.

Phải gây dựng lại những cơ sở đã mất.

Phải tìm lại những người vẫn còn giữ lòng tin.

Và quan trọng nhất, phải chứng minh rằng cách mạng chưa bao giờ rời bỏ quê hương.

Đầu tháng 4 năm 1946, một đoàn cán bộ do Diệp Pế phụ trách trở về quận Châu Thành.

Đó là một trong những đoàn cán bộ từ vùng ngoài trở lại Sóc Trăng để bám địa bàn, khôi phục cơ sở cách mạng. Tư liệu lịch sử Đảng bộ tỉnh ghi rõ đoàn cán bộ tỉnh lỵ do Diệp Pế phụ trách đã về đến Châu Thành vào tháng 4 năm 1946.

Không có tiếng trống trận.

Không có đoàn quân đông đảo.

Không có những lá cờ tung bay giữa đường.

Chỉ có những con người âm thầm trở về.

Nhưng chính sự trở về ấy lại mang một ý nghĩa đặc biệt.

Bởi sau những ngày bị địch truy quét, việc một đoàn cán bộ có thể trở lại vùng đất cũ đồng nghĩa với việc ngọn lửa cách mạng vẫn chưa tắt.

Những con đường trở thành thử thách.

Đoàn cán bộ phải bám địa bàn, liên hệ với cơ sở cũ, tìm cách khôi phục tổ chức và xây dựng lại lực lượng.

Hoạt động của Mặt trận Việt Minh tại Sóc Trăng thời điểm ấy gần như hoàn toàn bí mật.

Cán bộ phải len lỏi, luồn sâu vào vùng địch hậu để tập hợp lực lượng, xây dựng tổ chức Mặt trận Việt Minh và các đoàn thể cứu quốc từ cấp quận đến làng.

Đó là một cuộc chiến không có chiến hào cố định.

Không có khoảng cách rõ ràng giữa phía trước và phía sau.

Không có nơi nào thật sự an toàn.

Ban ngày có thể là một con đường quê bình thường.

Nhưng đến tối, con đường ấy có thể trở thành lối đưa cán bộ đi qua vùng địch kiểm soát.

Một bờ ruộng có thể trở thành nơi liên lạc.

Một căn nhà dân có thể trở thành điểm dừng chân.

Một người dân bình thường có thể trở thành người giữ bí mật quan trọng nhất.

Trong cuộc chiến ấy, sức mạnh của cách mạng không chỉ nằm trong vũ khí.

Nó nằm trong lòng dân.

Diệp Pế là một cán bộ người Hoa.

Nhưng công việc ông đảm nhận không chỉ dành riêng cho cộng đồng người Hoa.

Trong những năm tháng ấy, vấn đề lớn đặt ra đối với phong trào cách mạng Sóc Trăng là phải xây dựng được một khối đoàn kết rộng rãi giữa các dân tộc.

Thực dân Pháp hiểu rất rõ điều đó.

Chúng tìm cách chia rẽ Kinh với Khmer, Khmer với Hoa, kích động những khác biệt về dân tộc, tôn giáo và lợi ích để làm suy yếu phong trào cách mạng.

Chính vì thế, đoàn kết dân tộc trở thành một nhiệm vụ sống còn.

Các tài liệu của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Sóc Trăng ghi nhận nhiều cán bộ người Hoa, trong đó có Diệp Pế, đã góp phần đưa tư tưởng cách mạng đến với đồng bào các dân tộc, cùng nhau đấu tranh giành chính quyền và bảo vệ thành quả Cách mạng Tháng Tám.

Đoàn kết khi ấy không phải là một khẩu hiệu được viết trên giấy.

Đoàn kết là cùng che chở một cán bộ đang bị truy lùng.

Là cùng chia nhau một phần lương thực trong những ngày thiếu thốn.

Là một gia đình người Hoa giữ liên lạc cho cán bộ người Kinh.

Là một phum sóc Khmer che giấu người hoạt động cách mạng.

Là những con người khác tiếng nói nhưng cùng hiểu rằng nếu quê hương mất tự do, không ai có thể đứng ngoài cuộc.

Và chính trong những năm tháng gian nan ấy, sức mạnh của một vùng đất đa dân tộc được hình thành.

Có những chiến công không thể đo bằng số lượng quân địch bị tiêu diệt.

Có những thắng lợi không có tiếng súng.

Việc một cơ sở cách mạng được nối lại là một thắng lợi.

Việc một cán bộ tìm được đường trở về với nhân dân là một thắng lợi.

Việc một gia đình tiếp tục nuôi giấu cán bộ dù biết nguy hiểm đang đến gần cũng là một thắng lợi.

Và việc những người Kinh, Khmer, Hoa cùng đứng trong một hàng ngũ chống ngoại xâm chính là một thắng lợi lớn hơn nữa.

Trong những ngày đầu kháng chiến, từng thắng lợi nhỏ như thế góp lại thành sức mạnh của cả phong trào.

Những đoàn cán bộ từ nhiều hướng trở về.

Những cơ sở được khôi phục.

Những tổ chức cứu quốc được gây dựng lại.

Nhân dân tiếp tục trở thành chỗ dựa.

Sóc Trăng từng bước đứng vững trong cuộc kháng chiến.

Trong hành trình ấy, những người như Diệp Pế không phải lúc nào cũng xuất hiện trong những trang sử kể về các trận đánh.

Nhưng nếu thiếu những bước chân âm thầm ấy, những trận đánh sau này sẽ khó có được hậu phương và cơ sở để tồn tại.

Thời gian trôi đi.

Những con đường năm xưa dần thay đổi.

Những bờ ruộng từng che giấu cán bộ nay đã trở thành những cánh đồng yên bình.

Những con rạch từng là đường liên lạc bí mật nay trở thành những dòng nước hiền hòa giữa xóm làng.

Những người từng bước đi trong đêm không còn có thể trở lại con đường ấy như ngày trước.

Nhưng lịch sử không quên họ.

Bởi lịch sử của một cuộc kháng chiến không chỉ được viết bằng những trận đánh lớn.

Nó còn được viết bằng hàng triệu hành động nhỏ của những con người bình thường.

Có người mang một bọc cơm.

Có người đưa một lá thư.

Có người giấu một cán bộ.

Có người dẫn đường.

Có người trở về vùng địch hậu để khôi phục một cơ sở đã mất.

Và có người như Diệp Pế, đi giữa những cộng đồng khác nhau để góp phần nối những con người ấy lại thành một khối.

Trường Khánh – Văn Cơ là một vùng đất đặc biệt của Sóc Trăng.

Nơi đây từng là địa bàn cư trú của cả ba cộng đồng Kinh, Khmer và Hoa. Cuối năm 1932, Chi bộ Trường Khánh được thành lập tại làng Cái Trúc, mở ra một thời kỳ phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ trên địa bàn.

Qua hai cuộc kháng chiến, vùng đất này có 101 liệt sĩ, 40 thương binh và 8 Mẹ Việt Nam Anh hùng. Những cái tên như Diệp Chói, Nguyễn Văn Tiểng, Trà Gương, Trần Văn Sáu, rồi Dương Văn Chữ, Hà Chênh, Trần Văn Đực, Diệp Châu Giác, Lý Sị đã trở thành một phần ký ức của quê hương.

Trong danh sách những người con ưu tú của Trường Khánh, Diệp Pế được nhắc đến cùng những cán bộ như Dương Kỳ Hiệp, Lâm Bi, Trương Phước Lâm, Phù Minh Chiểu, Lâm Quảng Thanh.

Mỗi người một cuộc đời.

Mỗi người một con đường.

Nhưng tất cả cùng gặp nhau ở một điểm:

quê hương không thể đứng ngoài lịch sử.

Có thể rồi sẽ có ngày người ta đi trên một con đường mới mà không còn biết nơi ấy từng có một cán bộ cách mạng đi qua.

Có thể những cánh đồng xanh hôm nay sẽ che lấp dấu chân của những người từng hành quân trong đêm.

Có thể những thế hệ sau sẽ không thể hình dung được một thời mà một con đường làng cũng có thể trở thành ranh giới giữa sự sống và cái chết.

Nhưng chính vì vậy, ký ức cần được kể lại.

Để những con người như Diệp Pế không chỉ còn là một cái tên trong danh sách.

Để thế hệ hôm nay hiểu rằng độc lập không chỉ được giành lấy bằng những trận đánh lớn.

Nó còn được giữ bằng niềm tin.

Bằng sự kiên trì.

Bằng lòng dân.

Và bằng sự đoàn kết của những con người tưởng như rất khác nhau.

Có một hình ảnh đẹp trong lịch sử Sóc Trăng những năm đầu kháng chiến:

Những đoàn cán bộ từ nhiều hướng trở về.

Người đi qua ruộng lúa.

Người men theo bờ kênh.

Người len vào vùng địch hậu.

Không ai biết con đường phía trước sẽ dẫn đến đâu.

Nhưng họ biết nơi cần đến.

Đó là quê hương.

Đó là nhân dân.

Đó là những cơ sở cách mạng cần được khôi phục.

Và đó là niềm tin rằng cuộc đấu tranh chưa bao giờ kết thúc.

Diệp Pế đã đi trên một trong những con đường như thế.

Không ồn ào.

Không hào nhoáng.

Nhưng mỗi bước chân đều mang theo một phần trách nhiệm với quê hương.

Ngày hôm nay, khi nhìn lại lịch sử Sóc Trăng, người ta thường nhớ đến những trận đánh, những người anh hùng, những bà mẹ đã hiến dâng cả cuộc đời cho đất nước.

Nhưng phía sau những chiến công ấy còn có những người lặng lẽ dựng lại cơ sở, nối lại mạch liên lạc, vận động nhân dân và giữ cho ngọn lửa cách mạng không bị dập tắt.

Họ chính là những người đi trên những con đường không tên.

Và dù những con đường ấy đã đổi thay theo năm tháng, dấu chân của họ vẫn còn ở lại.

Trong từng xóm làng.

Trong từng cánh đồng.

Trong ký ức của một vùng đất từng đi qua chiến tranh.

Và trong bài học giản dị mà lịch sử Sóc Trăng để lại cho các thế hệ sau:

Khi những con người khác nhau biết đứng cạnh nhau vì một quê hương chung, không thế lực nào có thể dễ dàng chia cắt được sức mạnh của lòng dân.