NGƯỜI ĐI QUA TRUÔNG BỒN

Phạm Toan và những năm tháng tuổi trẻ trên con đường lửa

Có những con đường, người ta đi qua một lần rồi quên. Nhưng cũng có những con đường càng đi qua nhiều năm, người ta càng thấy trong đó có bóng dáng của những người đã không trở về. Truông Bồn là một con đường như thế. Và trong ký ức về con đường ấy có những người con từ Diễn Yên, Nghệ An.

Phạm Toan sinh ngày 12 tháng 2 năm 1946, quê xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu. Theo hồ sơ của UBND xã Diễn Yên, ông tham gia thanh niên xung phong từ tháng 5 năm 1965 đến tháng 10 năm 1969, thuộc Đại đội 307, N63, P27, hoạt động tại Truông Bồn. Hồ sơ ấy chỉ ghi vài dòng ngắn ngủi. Nhưng phía sau những dòng chữ hành chính là cả một quãng tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh.

Năm 1965, Phạm Toan mới mười chín tuổi. Tuổi ấy, ở quê nhà, người ta vẫn còn đang lớn. Có thể một buổi sáng còn theo cha ra đồng, chiều về giúp mẹ việc nhà; có thể tối đến ngồi trước sân nghe người lớn kể chuyện. Nhưng đất nước khi ấy đang bước vào những năm tháng chiến tranh ngày càng ác liệt. Những tuyến đường qua Nghệ An trở thành những tuyến vận tải quan trọng. Xe phải đi, hàng phải đến, người phải vượt qua những đoạn đường mà bom đạn có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.

Toan lên đường làm thanh niên xung phong.

Không có tư liệu nào cho biết chính xác ngày anh rời nhà, mẹ đã nói với anh câu gì. Vì thế, câu chuyện này không đặt những lời thoại hư cấu vào miệng người thân để rồi coi đó là lịch sử. Chúng ta chỉ có thể hình dung một cuộc chia tay rất giản dị: một người mẹ nhìn con trai mang theo hành trang, một người cha cố giấu nỗi lo, còn người con thì bước đi với suy nghĩ của một chàng trai mười chín tuổi rằng mình còn trẻ, mình còn sức, đất nước đang cần thì mình đi.

Công việc của thanh niên xung phong không phải lúc nào cũng được người đời nhìn thấy. Họ làm đường, san lấp hố bom, bảo đảm giao thông, hỗ trợ vận chuyển và giữ cho những tuyến đường huyết mạch có thể tiếp tục hoạt động. Một đoạn đường hôm nay vừa được san phẳng, ngày mai có thể lại bị phá. Làm xong lại sửa. Sửa xong lại đi tiếp.

Có những công việc lặp đi lặp lại đến mức tưởng như không có gì đáng kể. Nhưng chính những việc ấy giữ cho một tuyến đường không bị đứt.

Ở Truông Bồn, sự sống và hiểm nguy nằm rất gần nhau. Những người trẻ phải làm việc giữa một nơi mà từng chuyến xe đi qua đều mang theo nhiệm vụ. Họ hiểu rằng nếu đường tắc, hàng không thể đến. Nếu xe không đi, những người ở phía trước sẽ gặp khó khăn. Vì vậy, công việc của họ không có tiếng súng trong tay, nhưng có một ý nghĩa rất rõ ràng: giữ đường cho chiến trường.

Phạm Toan đã ở đó nhiều năm.

Từ một chàng trai mười chín tuổi, anh dần trở thành một người thanh niên trưởng thành giữa đồng đội. Những năm tháng ấy chắc hẳn có những ngày rất mệt, những đêm thiếu ngủ, những bữa ăn vội vàng và những lần nhớ quê. Nhưng người trẻ trong chiến tranh vẫn là người trẻ. Họ vẫn kể chuyện quê, vẫn nhắc đến cha mẹ, vẫn nhớ những người thân yêu. Họ vẫn có những ước mơ riêng.

Chính điều đó khiến câu chuyện về thanh niên xung phong trở nên gần gũi hơn. Họ không phải những con người sinh ra đã biết hy sinh. Họ cũng từng muốn sống một cuộc đời bình thường. Nhưng khi đất nước cần, họ chấp nhận đặt những mong muốn riêng sang một bên.

Trong số những người từng đi qua Truông Bồn có người không bao giờ trở về. Có người trở về với thương tật. Có người mang theo ký ức suốt đời. Cũng có người hoàn thành nhiệm vụ rồi trở lại quê nhà. Phạm Toan thuộc về những người đã hoàn thành thời gian phục vụ và trở về địa phương vào năm 1969.

Nhưng khi trở về, người thanh niên năm xưa không còn là cậu trai mười chín tuổi của ngày ra đi nữa.

Anh đã đi qua những năm tháng mà một người bình thường có thể không bao giờ trải qua.

Có lẽ khi đặt chân trở lại Diễn Yên, những con đường quê vẫn vậy. Ruộng đồng vẫn vậy. Người thân vẫn ở đó. Nhưng chính anh đã khác. Những năm tháng chiến tranh thường để lại trong con người một sự im lặng rất riêng. Người từng trải qua nhiều chuyện đôi khi không muốn kể hết. Họ chỉ nói: “Ngày ấy khó khăn lắm.”

Một câu rất ngắn.

Nhưng người nghe có thể không hiểu được chữ “khó khăn” ấy rộng đến đâu.

Nó có thể là những đêm thức trắng. Là những ngày làm việc giữa bom đạn. Là nỗi nhớ nhà. Là những người đồng đội hôm qua còn nói chuyện, hôm nay đã không còn.

Phạm Toan trở về với quê hương. Nhưng câu chuyện của ông cũng nhắc chúng ta nhớ đến những người khác đã không có cơ hội ấy.

Ngày nay, khi đi trên những tuyến đường rộng rãi, chúng ta thường không nghĩ về những người từng giữ đường trong chiến tranh. Một con đường chỉ là một con đường. Xe chạy qua, người đi lại, cuộc sống nối tiếp nhau.

Nhưng với thế hệ thanh niên xung phong, đường từng là nhiệm vụ.

Đường là trách nhiệm.

Đường là nơi họ gửi lại tuổi trẻ.

Và Truông Bồn là một trong những nơi như thế.

Phạm Toan không phải một cái tên mà ai cũng biết. Nhưng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người có tên trong những trang sách lớn. Lịch sử còn được làm nên bởi những người thanh niên mười chín, hai mươi tuổi rời một làng quê Nghệ An để làm một công việc rất bình thường: giữ đường.

Nhiều năm sau, khi tóc đã bạc, có lẽ điều người ta nhớ nhất không phải là mình đã làm được bao nhiêu việc. Có thể chỉ là một người đồng đội, một con đường, một buổi chiều xa quê, hay một lần trở về mà mình biết mình đã may mắn hơn rất nhiều người.

Hôm nay, Diễn Yên đã trở thành một phần của xã Hùng Châu. Những người trẻ trên quê hương ấy vẫn đi học, đi làm, xây dựng tương lai. Những con đường đã khác. Những ngôi nhà đã khác. Chiến tranh đã lùi rất xa.

Nhưng tên của những người từng đi qua chiến tranh vẫn còn ở lại.

Không phải để chúng ta sống mãi trong đau buồn.

Mà để mỗi khi bước trên một con đường bình yên, chúng ta biết rằng sự bình yên ấy từng được đổi bằng tuổi trẻ của rất nhiều người.

Có những người đi qua Truông Bồn rồi trở về.

Có những người đi qua Truông Bồn rồi nằm lại.

Còn con đường thì vẫn tiếp tục đi về phía trước.

Giống như đất nước.

Giống như quê hương.

Và giống như chính tuổi trẻ của những người đã từng đứng trên con đường ấy.